สถาบันอยุธยาศึกษา - ความสำคัญของเอกสารของชาวต่างประเทศต่อการศึกษาประวัติศาสตร์อยุธยา เมืองมรดกโลก

หน้าหลัก

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

ความสำคัญของเอกสารของชาวต่างประเทศต่อการศึกษาประวัติศาสตร์อยุธยา เมืองมรดกโลก

สาระน่ารู้

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

ประวัติศาสตร์อยุธยา

ศิลปวัฒนธรรม ประเพณี

ภูมิปัญญาท้องถิ่นอยุธยา

อยุธยากับนานาชาติ

สาระน่ารู้:สมเด็จพระนเรศวร

สาระน่ารู้ประวัติศาสตร์

สาระน่ารู้วัฒนธรรม ประเพณี
สมุดข่อย และคัมภีร์ใบลาน กรุสมบัติจากบรรพชน เครื่องทองไทยสมัยอยุธยา โขน ตำรับยาโบราณชาวกรุงเก่า ดนตรีไทยในวัฒนธรรมไทย

Last comments
No comment...

ความสำคัญของเอกสารของชาวต่างประเทศต่อการศึกษาประวัติศาสตร์อยุธยา เมืองมรดกโลก
สาวิตรี สุวรรณสถิตย์

           เป็นที่ทราบกันดีในหมู่นักวิชาการไทยและต่างประเทศว่า กรุงศรีอยุธยาราชธานีของสยาม ซึ่งเจริญรุ่งเรืองติดต่อกันนานถึง 400 กว่าปีระหว่าง ค.ศ.1350-1767 นั้น มิได้มีชื่อเสียงเป็นที่จดจำกันได้แต่ในเรื่องการทำสงครามกับประเทศเพื่อนบ้านอย่างยาวนานและการสร้างวัดสำคัญๆในแต่ละรัชกาลเท่านั้น แต่อยุธยาอยู่ในความทรงจำของนักประวัติศาสตร์ ทั่วโลก ในฐานะที่เคยเป็นเมืองท่าค้าขายระดับนานาชาติที่สำคัญมากแห่งหนึ่งในเอเชีย และมีการเจริญสัมพันธไมตรีกับมหาอำนาจและประเทศน้อยใหญ่ ทั้งในเอเชียและยุโรป โดยเฉพาะในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 16-18 ซึ่งเป็นยุคที่ประเทศในยุโรปต่างก็แข่งกันขยายอิทธิพลทางการค้า ตลอดจนการแสวงหาอาณานิคม เข้ามายังเอเชียตะวันออกเฉียงใต้อย่างกว้างขวางรวดเร็ว
           กรุงศรีอยุธยาในยุคนั้น ปรากฏชื่อและคำพรรณนาอยู่ในเอกสารของชาวต่างชาติหลายฉบับ เช่น ในเอกสารของโยสต์ สเคาเต็น ผู้แทนคนแรกของบริษัทอินเดียตะวันออกของฮอลันดาในประเทศสยาม ตั้งแต่ ค.ศ.1624 ซึ่งอ้างในบันทึกของฟาน ฟลีต หรือ วัน วลิต และมีบทพรรณนาเพิ่มเติมในบันทึกของ วัน วลิตเองอีกด้วย (โปรดดูรวมบันทึกประวัติศาสตร์อยุธยา ของฟาน ฟลีต แปลโดย นันทา วรเนติวงศ์ และวนาศรี สามนเสน กรมศิลปากรจัดพิมพ์ พ.ศ.2546) อยุธยาในสายตาของผู้ได้มาเยือนจากแดนไกลในยุคนั้น มีภาพลักษณ์ว่าเป็นนครสง่างาม ตั้งอยู่บนเกาะที่มีระบบการคมนาคมทางน้ำที่สะดวกและสมบูรณ์ และอยู่ในเส้นทางของลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้ กับลมมรสุมตะวันออก เฉียงเหนือ พัดผ่าน ทำให้ย่นระยะเวลา การเดินเรือได้มาก เหมาะสมกับการค้าขายในลักษณะ พาณิชย์นาวี ด้วยเหตุนี้อยุธยาจึงทำการติดต่อค้าขายทางเรือได้อย่างรุ่งเรืองกับนานาชาติ
           ในระยะแรกๆ อยุธยาก็ค้าขายทั้งกับรัฐในเอเชีย โดยเฉพาะกับจีน อินเดีย และกับประเทศเพื่อนบ้านใกล้เคียง จีนนั้นชำนาญการค้าในระบบสำเภามานานานนับพันปี นอกจากนี้อยุธยาก็ค้ากับ ญี่ปุ่น อินเดีย มาลายูและ ญวน รวมทั้งพวกอาหรับและเปอร์เซีย
           ด้วยโปรตุเกสเป็นชาวยุโรปชาติแรกที่เดินทางโดยทางเรือเข้ามาถึงอยุธยา เมื่อ ค.ศ.1511 ได้มีการค้าขายและเจริญไมตรีกับไทยก่อนประเทศยุโรปอื่นๆ ติดตามด้วยชาวฮอลันดาหรือชาวดัตช์ อังกฤษ และฝรั่งเศส ซึ่งชาวต่างชาติแต่ละชาติ ต่างก็มีเป้าหมายอื่น ๆ ในการเดินทางเข้ามาค้าขายกับอยุธยาด้วย ดังปรากฏอยู่ในรายงานหรือจดหมายที่ชาวต่างชาติเหล่านั้นบันทึกส่งกลับไปยังประเทศของตน
           การเดินทางมาจากแดนไกลทำให้นักเดินทาง ต่างชาติจำเป็นต้องหาที่พักแรมนานๆ เพื่อซ่อมเรือ เพื่อซ่อมบำรุงและเพื่อจัดหาซื้อสินค้า ซึ่งหลายชาติก็ได้รับพระบรมราชานุญาตให้ตั้งบ้านเรือนที่อยู่อาศัยอย่างถาวรในอยุธยา จึงได้มีชุมชนของชาติต่างๆและมีโบสถ์หรือสุเหร่าตามความเชื่อของแต่ละชาติอยู่ในชุมชนนั้นๆด้วย ดังปรากฏหลักฐานทางโบราณคดีจนถึงทุกวันนี้ นอกจากนี้ยังปรากฏรายละเอียดเกี่ยวกับหมู่บ้านของชาติต่างๆอยู่ในเอกสารของพ่อค้าต่างชาติที่ได้มาเห็นด้วยตนเองอีกด้วย
           อยุธยาจึงเป็นที่เลื่องลือไปทั่วแดนไกล ว่าเป็น นครที่มีผู้คนหลายชาติ หลายภาษา หลายศาสนา เดินทางมาติดต่อ ค้าขาย และยังอาศัยอยู่ร่วมกันในอยุธยา ในสถานภาพที่แตกต่างกันไป แต่อยู่ภายใต้พระมหา-กรุณาธิคุณของกษัตริย์ไทย ซึ่งอาจจะทรงมีนโยบายเกี่ยวกับชาวต่างชาติแตกต่างกันในแต่ละรัชกาล นอกจากนี้ในบางรัชกาล ราชสำนักสยามก็ได้มีความสัมพันธ์ แลกเปลี่ยนทางไมตรีและการทูตกับหลายประเทศด้วย โดยเฉพาะในแผ่นดินสมเด็จ พระนารายณ์
           ความทรงจำเกี่ยวกับอยุธยาในยุคที่ได้กล่าวถึงข้างต้นนั้น ปัจจุบันนี้มีหลงเหลืออยู่ในรูปลักษณ์ของโบราณสถานที่ปรักหักพัง ซึ่งกรมศิลปากร ได้ดำเนินการศึกษาโดยการสำรวจ ขุดค้นและบูรณปฏิสังขรณ์ ติดต่อกันมาหลายสิบปีแล้ว และจะต้องศึกษาค้นคว้าต่อไปอีกมาก นอกจากนี้ นักโบราณคดี ยังต้องตรวจสอบกับหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่บันทึกไว้เป็นลายลักษณ์อักษรที่มีอยู่เป็นจำนวนมากด้วย
           ซากปรักหักพังของอยุธยาที่เราเห็นอยู่ในปัจจุบันย่อมไม่ใช่หลักฐานที่สมบูรณ์ เพราะได้ถูกทำลายอย่างยับเยินโดยสงคราม ตามมาด้วยการขุดทำลาย ด้วยน้ำมือมนุษย์ รวมไปถึงการบูรณะโดยไม่ถูกหลักวิชาในบางยุค ทำให้มีข้อจำกัดอยู่มากในการปะติดปะต่อ และสร้างเรื่องราวของอยุธยาขึ้นมาใหม่ให้สมบูรณ์ เพื่อสื่อสารให้คนรุ่นหลังศึกษาและเข้าใจอย่างลึกซึ้งได้ ดังนั้นเราจึงต้องอาศัยเอกสารหลักฐานที่มีผู้เห็น เหตุการณ์หลายๆคนที่ได้จดบันทึกไว้มาประกอบและช่วยยืนยันความถูกต้อง เพื่อให้มองเห็นภาพในประวัติศาสตร์ ได้อย่างสมบูรณ์ขึ้น อย่างไรก็ดีหลักฐานจดหมายเหตุของไทยที่ได้บันทึกเรื่องราวในยุคก่อนเสียกรุงครั้งที่สอง ก็ได้ถูกทำลายไปเป็นส่วนใหญ่ ที่เหลือรอดมาได้นั้นพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในยุคต้นรัตนโกสินทร์ ก็โปรดให้รวบรวมและสังคายนา เก็บไว้เท่าที่จะทำได้ เช่นกฎหมายตราสามดวง พระราชพงศาวดารฉบับลายพระราชหัตถเลขา และจารึกวัดโพธิ์เป็นต้น
           มีหลักฐานทางเอกสาร บันทึกจดหมายเหตุของนานาชาติที่เกี่ยวข้องกับอยุธยาในยุคนี้อีกเป็นจำนวนมาก ที่อาจจะช่วยไขปริศนาและอธิบายเหตุการณ์ ที่เกิดขึ้นในอยุธยาในบางเหตุการณ์ได้ นอกจากนี้ก็ยังมีแผนที่การเดินเรือมาอยุธยาที่ทำขึ้นตั้งแต่สมัยโบราณ รวมทั้งภาพที่เขียนโดยศิลปินต่างชาติที่ได้วาดรายละเอียดบุคคล สถานที่ และเหตุการณ์สำคัญตอนใดตอนหนึ่งของอยุธยายุคนั้นไว้ ทำให้เราได้เห็น และเข้าใจเรื่องราวได้อย่างเป็นรูปธรรม น่าเสียดายที่บันทึกหรือหลักฐานที่เป็นเอกสาร ภาพเขียนและแผนที่ ของคนไทยซึ่งเป็นเอกสารขั้นปฐมภูมิเกี่ยวกับอยุธยาจำนวนมากสูญหายหรือถูกทำลายไปเมื่อครั้งกรุงแตก ส่วนเอกสารของชาวต่างชาติที่อยู่ในเหตุการณ์ และได้จดบันทึกไว้นั้นมีเป็นภาษาต่างๆ บางฉบับก็แปลเป็นภาษาอื่น และได้ตีพิมพ์เผยแพร่เป็นภาษาต่างชาติแล้ว แต่คนไทยส่วนใหญ่ยังมีข้อจำกัด ไม่สามารถเข้าถึงเอกสารต่างชาติเหล่านั้นได้ จึงมีโอกาส ได้ศึกษาเอกสารต่างชาติกันอย่างไม่กว้างขวางมากนัก
           ในปัจจุบันนี้ กรุงศรีอยุธยาได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกทางด้านวัฒนธรรมแล้วเมื่อ ปี พ.ศ.2534 ซึ่งประเทศไทยในฐานะเป็นประเทศที่ตั้งและเป็นเจ้าของมรดกโลกแห่งนี้ มีภาระหน้าที่ตามอนุสัญญามรดกโลก ค.ศ.1972 ที่จะต้องอนุรักษ์มรดกอยุธยานี้อย่างยั่งยืนต่อไป นอกจากนี้ยังนี้ยังต้องส่งเสริมการศึกษาค้นคว้าเพื่อนำเสนอเรื่องราวของอยุธยา ให้ผู้สนใจทั้งไทยและต่างชาติให้เข้าใจซาบซึ้งได้ จะต้องอนุรักษ์บริหารจัดการ “มรดกที่จับต้องมองเห็นได้” หรือที่ยูเนสโกเรียกว่า “tangible cultural heritage” อันได้แก่โบราณสถาน โบราณวัตถุ ตลอดจนอาณาบริเวณที่มีความสำคัญเกี่ยวข้องกับโบราณวัตถุสถานเหล่านั้น และจะต้องอนุรักษ์ บริหารจัดการ “มรดกที่จับต้องมองเห็นไม่ได้” หรือ “intangible cultural heritage” ควบคู่กันไปด้วย (โปรดดูเอกสารอนุสัญญามรดกโลกของยูเนสโก ค.ศ.1972 และแนวทางการปฏิบัติตามอนุสัญญาฉบับแก้ไขปรับปรุงล่าสุด ดูได้จาก whc.unesco.org)
           ผู้เขียนมีความเชื่อว่า การที่เราจะเข้าใจเรื่องราวของประวัติศาสตร์อยุธยาในยุคสมัยที่อยุธยาอยู่ในแผนที่โลกและมีการติดต่อสัมพันธ์กับนานาชาติ จนอาจกล่าวได้ว่า เป็นยุคที่อยุธยาเป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์สากลนั้น จำเป็นที่เราจะต้องเข้าใจด้วยว่าในช่วงเวลาที่มีเหตุการณ์ใดๆเกิดขึ้นในอยุธยานั้น มีอะไรเกิดขึ้นบ้างในประเทศอื่นๆที่เกี่ยวโยงสัมพันธ์กัน หรือส่งอิทธิพลต่อเหตุการณ์ที่เกี่ยวข้องในอยุธยา ซึ่งเหตุการณ์นั้นๆ จะสามารถให้คำอธิบายเหตุการณ์ในอยุธยาในช่วงเวลาเดียวกันได้
           เราอาจจะเริ่มต้นด้วยเรื่องความสัมพันธ์ ระหว่างอยุธยากับโปรตุเกส ซึ่งจะมีการฉลองครบรอบ 500 ปี ในปี ค.ศ.2011 หรือ พ.ศ.2554 ที่จะมาถึงในไม่นานนี้ เราควรจะทำความเข้าใจว่า ทำไมโปรตุเกสจึงได้เป็นชาวยุโรปชาติแรกที่เดินทางเข้ามาติดต่อกับไทย? ก่อนที่จะเดินทางเข้ามาติดต่อกับประเทศไทยนั้น โปรตุเกสติดต่อกับประเทศใดมาแล้วบ้าง และมีวิธีการหรือเป้าหมายอย่างใดในการติดต่อสัมพันธ์กับประเทศเหล่านั้น? เมื่อโปรตุเกสเข้ามาในอยุธยานั้น ได้ติดต่อค้าขายสินค้าประเภทไหนกับไทย และเคยมีปัญหาขัดแย้งกับไทยอย่างไรหรือไม่? เพราะเหตุใด? และอยุธยามีวิธีแก้ไขความขัดแย้งนั้นได้อย่างไร?
           เกี่ยวกับเรื่องนี้ สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้ทรงค้นคว้าและทรงพระนิพนธ์ไว้ตั้งแต่ ปี พ.ศ.2457 เป็นคำอธิบายเพิ่มเติมพระราชพงศาวดาร ฉบับลายพระราชหัตถเลขา ในเหตุการณ์ไมตรีกับฝรั่งสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 ซึ่งกรมศิลปากรได้จัดพิมพ์ พ.ศ.2548 ซึ่งทำให้เรายิ่งจะอยากค้นคว้าเพิ่มเติมจากข้อมูลที่มีมากขึ้นอีกในสมัยนี้
           หากเราย้อนกลับไปดูประวัติศาสตร์ยุโรป ในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่15 นั้น จะพบว่าเป็นช่วงเริ่มต้นของยุคแห่งการเดินทางสำรวจและค้นพบดินแดนใหม่ (Age of Discovery) นำโดยเจ้าชายเฮนรี่แห่งโปรตุเกส ผู้มีฉายาว่า “เฮนรี เดอะเนวิเกเตอร์” เฮนรี่เป็นผู้ริเริ่มตั้งโรงเรียนสอนเดินเรือสมุทรขึ้นเมื่อ ค.ศ.1418 โดยสอนภูมิศาสตร์ ดาราศาสตร์ และการทำแผนที่ควบคู่ไปด้วย ทำให้โปรตุเกสสามารถสร้างกองทัพเรือและลูกเรือที่เก่งกล้าจนเดินเรือข้ามไปแสวงหาอาณานิคมที่อยู่ไกลโพ้นได้
           ในชั้นแรกโปรตุเกสได้ยกกองเรือข้ามไปโจมตี และยึดครองเมืองท่าชื่อเซอรต้าของโมร็อกโก ในอาฟริกาเหนือ ซึ่งอยู่ฝั่งตรงกันข้ามกับมหาสมุทรแอตแลนติก ใกล้ช่องแคบยิบรัลต้าได้ ตั้งแต่นั้นมากองเรือของโปรตุเกสก็เดินหน้าโจมตียึดเมืองท่าชายฝั่งทะเลเมดิเตอเรเนียน รวมทั้งเมืองท่าตามชายฝั่งมหาสมุทรแอตแลนติกเรื่อยลงไปทางใต้ของฝั่งทะเลทรายซาฮารา ซึ่งทะเลช่วงนี้ยังไม่เคยมีใครเดินเรือไปถึงมาก่อนเลย เป็นการเปิดเส้นทางเชื่อมเมืองท่าของอาฟริกาบนชายฝั่งมหาสมุทรแอตแลนติกได้เกือบหมด ทั้งนี้เพื่อยึดครองเส้นทางการค้าทอง ทาสและเครื่องเทศของอาฟริกานำมาซึ่งความมั่งคั่งอย่างมหาศาล
           ในต้นคริสต์ศตวรรษที่16 กองเรือของโปรตุเกส ก็ได้ยึดครองดินแดนและก่อสร้างเมืองแบบโปรตุเกสที่มีป้อมปราการแน่นหนาแข็งแรงขึ้นหลายแห่งในโมร็อกโก ในอาฟริกาเหนือ บางแห่งมีป้อมปืนขนาดใหญ่และมีอ่างเก็บน้ำใต้ดินขนาดใหญ่ เพื่อกักตุนน้ำไว้สำหรับกองทัพบรรทุกเรือเดินทางไกล เช่นที่เมือง “มาซากัน” หรือ “เอลจาดีดา”ซึ่งได้ขึ้นบัญชีมรดกโลกทางวัฒนธรรมแล้ว โมร็อกโกได้เปลี่ยนชื่อเสียใหม่จากภาษาโปรตุเกสเป็น “เอล จาดีดา” ซึ่งเป็นภาษาอาหรับที่เมืองมาซากันนี้ โปรตุเกสได้ใช้เป็นเมืองท่าที่โปรตุเกสสามารถจอดเรือเดินสมุทรได้เป็นจำนวนมาก และระดมพล จัดหาเสบียงอาหารและน้ำดื่มเพื่อแล่นออกไปแสวงหาอาณาจักรใหม่ไกลโพ้นได้
           โปรตุเกส กับโมร็อกโกนั้นทำสงครามขับเคี่ยวกันมาช้านานตั้งแต่ยุคที่ศาสนาอิสลามแผ่เข้ามาในดินแดนอาฟริกาเหนือ เนื่องจากความขัดแย้งในเรื่องศาสนาประกอบกับการแย่งชิงดินแดนเพื่อช่วงชิงการควบคุมเมืองท่าและเส้นทางการค้ากับ อาฟริกาตอนใต้ ก่อนหน้านี้ชาวโมร็อกโกที่เป็นมุสลิมสืบเชื้อสายอาหรับและเบอร์เบอร์ ก็ได้เคยยกกองทัพไปโจมตีดินแดนตอนใต้ของโปรตุเกสและสเปนได้ และก่อตั้งอาณาจักรเรียกว่า “อัล อันดาลูซ” เป็นอาณาจักรมุสลิมขึ้นบน แหลมไอบีเรีย ตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 8 ชาวมุสลิมในอัล อันดาลูซนั้น เรียกกันว่า มัวร์ (Moor) อาณาจักรมัวร์ในโปรตุเกสและสเปนได้เจริญรุ่งเรืองต่อมาจนถึงคริสต์ศตวรรษที่ 15 เมื่อโปรตุเกส สเปนและฝรั่งเศสอารากอน ได้ผนึกกำลังกัน ขับไล่พวกมัวร์ออกจากแหลมไอบีเรียโดยสิ้นเชิง คงเหลือไว้แต่สิ่งก่อสร้างทางสถาปัตยกรรม ที่เรียกว่าสถาปัตยกรรมแบบมัวร์ (โปรดดูโมร็อกโก อาณาจักรสุดแดนตะวันตก โดยสาวิตรี สุวรรณสถิตย์ สำนักพิมพ์ประพันธ์สาส์น พ.ศ.2537)
           ในช่วงนี้เอง คู่แข่งทางการเดินเรือของโปรตุเกส คือ สเปน ก็ได้พระราชทานพระราชทรัพย์แต่งกองเรือสเปนออกเดินทางไปค้นพบโลกใหม่คือทวีปอเมริกาในปี ค.ศ.1490 นำโดยนักเดินเรือชื่อ คริสโตเฟอร์ โคลัมบัสซึ่งเคยเดินเรืออยู่ในกองเรือโปรตุเกสแต่ไปได้การสนับสนุนจากกษัตริย์สเปนในการเดินทางไปค้นพบอเมริกาครั้งนี้ แต่โปรตุเกสก็สามารถค้นพบดินแดนใหม่ในอเมริกา คือ บราซิล ใน ค.ศ.1500 ซึ่งโปรตุเกสสามารถก่อตั้งเป็นอาณาจักรคริสต์ของโปรตุเกสที่สืบต่อมาจนทุกวันนี้ จึงนับว่าทั้งสเปนและโปรตุเกสต่างได้ขยายอาณาจักรไปตั้งอาณานิคมและคริสตจักรใหม่ใน “โลกใหม่” ได้ในเวลาไล่เลี่ยกัน
           แต่โปรตุเกสไม่ได้หยุดอยู่แค่บราซิลเท่านั้น แต่ได้เดินทางต่อมาเพื่อตั้งอาณานิคมและสถานีการค้าในเอเชีย โดยสามารถเดินทางอ้อม “แหลมพายุ” ซึ่งเปลี่ยนชื่อเป็นแหลมกู้ดโฮปทางใต้ของอาฟริกา เข้าสู่มหาสมุทรอินเดีย เพื่อจะหาทางเดินเรือไปยังอินเดีย ในช่วงนั้นอินเดียได้ค้าขายติดต่อกับอาหรับมานานก่อน และศาสนาอิสลามก็เผยแพร่เข้ามาในอินเดียมากแล้ว แต่ในที่สุดโปรตุเกสก็สามารถโจมตียึดครองและตั้งสถานีการค้าขึ้นที่เมืองกัวได้สำเร็จ และใช้เมืองท่าแห่งนี้เป็นฐานในการติดต่อค้าขายกับเมืองท่าต่างๆ ในอ่าวเปอร์เซีย อาราเบีย และทะเลแดง ทำให้สามารถควบคุมเส้นทางการค้าในมหาสมุทรอินเดียได้ วิธีการที่โปรตุเกสเข้าโจมตียึดครองเมืองกัว ซึ่งมีประชากรเป็นมุสลิมได้ในปี 1510 นั้นมีบันทึกว่าโหดเหี้ยม ทำการฆ่าชาวเมืองที่ต่อสู้ตายหมด บังคับให้ผู้หญิงชาวพื้นเมืองกัวแต่งงานกับชาวโปรตุเกส ลูกที่เกิดมาก็เป็นเด็กลูกผสมโปรตุเกสกับอินเดีย นับถือคริสต์ พูดโปรตุเกส มีอยู่เป็นจำนวนมาก และทำให้ภาษาโปรตุเกสกลายเป็นภาษาทางการค้าในคาบสมุทรอินเดียในยุคนั้น (โปรดดู Derik Garnier, Ayutthya Venice of the East, River Books 2004, chapter 5)
           ในช่วงเวลาใกล้เคียงกันนั้น กองเรือของโปรตุเกสบางส่วนได้เดินเรือหลงไปถึงศรีลังกา โดยมีบันทึกไว้ว่าในปี ค.ศ.1505 กองเรือของโปรตุเกสประกอบด้วยเรือ 6 ลำ ได้ไล่ล่าเรือของพวกมัวร์ ที่ขนสินค้าประเภทเครื่องเทศมาเต็มลำ ผ่านมาทางชายฝั่งอินเดีย เรือของโปรตุเกสถูกพายุพัดมาขึ้นฝั่งที่ตอนใต้ปลายล่างสุดของเกาะลังกา ที่จุดนี้โปรตุเกสได้ขึ้นฝั่งและก่อสร้างป้อมปราการในรูปแบบของเมืองโปรตุเกสขึ้น เนื่องจากมีชัยภูมิดี เป็นปากแม่น้ำซึ่งใช้เป็นเส้นทางลำเลียงขนเครื่องเทศลงเรือไปขายได้สะดวก โปรตุเกสเรียกเมืองนี้ว่าเมืองกอลล์ ปัจจุบันก็ยังมีป้อมปราการที่โปรตุเกสสร้างไว้ริมฝั่งมหาสมุทรอินเดีย และมีเมืองที่ลูกหลานโปรตุเกสอาศัยอยู่ โดยลูกหลานเหล่านี้ได้รักษาวิถีชีวิต และหัตถกรรมของโปรตุเกสไว้ ซึ่งเมืองและป้อมโปรตุเกส ที่เมืองกอลล์นี้ ก็ได้ขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกด้วย แต่น่าเสียดายที่ได้ถูกพายุสึนามิพัดพังเสียหายหนัก เมื่อปี พ.ศ.2547 (ค.ศ.2004) นี้เอง อย่างไรก็ดี โปรตุเกสก็ได้ครอบครองศรีลังกาในเวลาต่อมาและครองอยู่ยาวนาน จนได้สร้างอิทธิพลทางสังคมวัฒนธรรมในชีวิตคนศรีลังกาจนถึงทุกวันนี้ (โปรดดู ศรีลังกา : สันติภาพที่รอคอย โดยสาวิตรี สุวรรณสถิตย์ สำนักพิมพ์ประพันธ์สาส์น 2527)
           ในปี ค.ศ.1511 โปรตุเกสก็เข้ายึดเมืองมะละกาปลายแหลมมาลายู ซึ่งเป็นเมืองท่าสำคัญในการค้าขายระหว่างจีนกับอินเดียได้ โดยที่ต้องทำการรบราฆ่าฟันกันอยู่นานรวมทั้งเผาเมืองมะละกาเสียก่อนกว่าจะยึดได้สำเร็จ เมืองมะละกานับว่าเป็นเมืองที่มีคุณค่ามหาศาลสำหรับพ่อค้าเดินเรือโปรตุเกส เพราะจากมะละกานักเดินเรือสามารถเดินเรือไปซื้อเครื่องเทศตามเกาะต่างๆ ซึ่งภายหลังได้ถูกเรียกชื่อว่า “หมู่เกาะเครื่องเทศ” ได้โดยสะดวก ที่มะละกานี้โปรตุเกสได้สร้างเมืองและโบสถ์คริสต์ ที่มีป้อมปราการขึ้นอีกด้วย จากจุดนี้โปรตุเกสก็สามารถควบคุมเส้นทางการค้าเครื่องเทศได้อย่างสมบูรณ์ นี่เป็นเหตุผลส่วนหนึ่งที่ทำให้เมืองมะละกาได้ขึ้นทะเบียนมรดกโลกเมื่อปี ค.ศ.2008 โดยขึ้นร่วมกับเมืองจอร์จทาวน์ซึ่งเป็นเมืองประวัติศาสตร์ในช่องแคบมะละกาทั้งคู่ (โปรดดู whc.unesco.org/ en/list/1224)
           ในปี ค.ศ.1511 หลังจากยึดมะละกาได้นั้นเอง โปรตุเกสได้ส่งทูตลงเรือสำเภาจีนลำไม่ใหญ่โตนัก แล่นจากเมืองมะละกา เข้ามายังพระนครศรีอยุธยา นำของขวัญมาถวายสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 (ครองราชย์ ประมาณ พ.ศ.2034 - 2072) พร้อมกับกราบบังคมเชิญให้ทรงส่งทูตไทยไปเยือนมะละกาเป็นการตอบแทนทั้งนี้เพราะรู้ว่ามะละกา เคยเป็นเมืองขึ้นของไทยมาก่อน ซึ่งสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 ก็ได้ทรงส่งผู้แทนไปมะละกาในปี ค.ศ.1518 และต่อมาจึงได้มีการร่างสัญญาการค้าระหว่างกัน นับว่าเป็นสัญญาทวิภาคีฉบับแรกที่ไทยทำกับประเทศตะวันตก (โปรดดู Garnier อ้างแล้ว) หลังจากนั้นโปรตุเกสก็ได้รับอนุญาตให้เข้ามาค้าขายในอยุธยาและในหัวเมืองทางใต้หลายเมืองได้อย่างเสรี ได้รับพระราชทานที่ดินให้ตั้งบ้านเรือนและโบสถ์ได้ ชาวโปรตุเกสบางคนก็ได้รับพระราชทานยศและตำแหน่งสูงๆ ได้รับเงินเดือน ดังที่วันวลิต ชาวฮอลันดาที่ได้เดินทางเข้ามาค้าขายในอยุธยาระหว่าง ค.ศ.1629 - 1634 ได้พรรณนาเกี่ยวกับชาวโปรตุเกสในอยุธยาเอาไว้ในบันทึกเรื่องอาณาจักรสยาม (โปรดดู กรมศิลปากร พ.ศ.2546 อ้างแล้ว)
           หลังจากนั้นโปรตุเกส ก็เดินเรือต่อไปจนถึงจีนนับว่าเป็นชาวยุโรปชาติแรกที่พบเส้นทางเดินเรือจากอินเดียไปยังจีนในปี 1605 และยังเดินทางขึ้นไปถึงทิเบตได้ใน 1622 ในจีนนั้นโปรตุเกสได้ตั้งสถานีการค้าขึ้นที่มาเก๊า และยังได้เดินเรือไปยังเกาะต่างๆ ที่มีเครื่องเทศ (โปรดดู de Campos, Early Portuguese Account of Thailand, The Journal of Siam Society, vol XXXII, อ้างใน Garnier อ้างแล้ว)
           เป็นเรื่องที่น่าสนใจมากที่ประเทศโปรตุเกส ซึ่งมีพื้นที่ขนาดเล็กในยุโรป มีประชากรไม่มากนัก สามารถแผ่อิทธิพลโดยแสนยานุภาพทางการเดินเรือสมุทรผสมกับพลังความเชื่อในเรื่องการเผยแผ่ศาสนาคริสต์สามารถเข้าควบคุมเส้นทางการค้าอาณานิคม ตลอดจนเปลี่ยนศาสนาและภาษาของผู้คนตามเมืองท่าต่างๆ รวมทั้งควบคุมการจัดเก็บภาษีตามเมืองท่าในมหาสมุทรอินเดียทั้งฝั่งอาฟริกา อินเดีย เรื่อยมาถึงทะเลจีนตอนใต้ จนเกิดเป็นจักรวรรดิเรียกว่า Estada da India เป็นเครือข่ายซึ่งประสบความสำเร็จอยู่ได้ถึง 100 ปี ระหว่าง ค.ศ.1520 - 1620
           ประเด็นที่ผู้สนใจศึกษาประวัติศาสตร์อยุธยากับความสัมพันธ์กับนานาชาติควรจะได้ค้นคว้าต่อไปก็คือ ทำไมชาวโปรตุเกสจึงเข้ามาติดต่อกับอยุธยาโดยสันติ โดยอยุธยาไม่ตกเป็นอาณานิคมของโปรตุเกสเหมือนเมืองท่าอื่นๆ ในยุคนั้น ทั้งๆที่ผู้สำเร็จราชการโปรตุเกสในเอเชียในขณะนั้นคือ อัลบูเคร์เค ได้ชื่อว่าเป็นผู้ที่เหี้ยมหาญมากที่สุดคนหนึ่งในประวัติศาสตร์ของอาณานิคมโปรตุเกสในเอเชีย ดังเห็นได้จากวิธีที่เขาโจมตียึดครองเมืองกัวของอินเดียอันได้กล่าวมาแล้ว แต่ชาวโปรตุเกสกลับเดินทางเข้ามาอยุธยาอย่างเป็นมิตรและได้รับการต้อนรับฉันมิตรจากสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 และยังได้ช่วยราชการในบ้านเรือนตั้งรกรากอยู่ในกรุงศรีอยุธยา อย่างมีเกียรติอีกมีลูกหลานสืบต่อมาถึงทุกวันนี้
           ผู้เขียนบทความนี้ไม่พยายามที่จะตอบคำถามทั้งหมดที่ได้ตั้งขึ้นเองเกี่ยวกับโปรตุเกส แต่ขอตั้งข้อสังเกตเพิ่มเติมว่า ในการศึกษาเรื่องโปรตุเกสในเอเชียและในอยุธยานั้น นักวิชาการต่างชาติจะได้เปรียบมากเพราะมีเอกสารหลักฐานทั้งในระดับปฐมภูมิและทุติยภูมิที่เขียนไว้โดยชาวต่างชาติเป็นจำนวนมาก เอกสารปฐมภูมิของชาวโปรตุเกสที่แปลออกเป็นภาษาอังกฤษที่สำคัญได้แก่ บันทึกของเจโรนิโม โลโบ แปลโดยโดนัลด์ เอม ล็อคฮาร์ด พิมพ์ที่ลอนดอน ค.ศ.1984 บันทึกเดินทางของเมนเดส ปินโต แปลโดย รีเบคคา คาตส์ พิมพ์ที่ชิคาโก ค.ศ.1989 และเอกสารของโตเม ปิเรส ซึ่งเขียนที่มะละกาและอินเดียระหว่าง 1512 - 1515 พิมพ์ที่ลอนดอน ค.ศ.1946
           นอกจากเรื่องของโปรตุเกสแล้ว ก็ยังมีเรื่องของดัตช์ที่เข้ามาติดต่อค้าขายกับอยุธยาในยุคนั้น ซึ่งก็น่าสนใจมากเพราะได้ส่งทูตตั้งแต่ในรัชสมัยสมเด็จพระนเรศวรมหาราชเพื่อขอพระบรมราชานุญาต จัดตั้งสถานีการค้าในกรุงศรีอยุธยา ซึ่งทรงอนุญาตให้ตั้งขึ้นที่ชานเมืองหลวงทางทิศใต้ (กรมศิลปากร 2546 อ้างแล้ว) ในยุคนั้นฮอลันดาเพิ่งจะแยกออกมาจากสเปนมาก่อตั้งประเทศและนับถือศาสนาคริสต์นิกายโปรแตสเตนท์ และเริ่มส่งกองเรือเข้ามาค้าขายและตั้งอาณานิคมในเอเชียแข่งขันกับโปรตุเกสและประเทศอื่นๆ เอกสารปฐมภูมิของฮอลันดามีเป็นจำนวนมากและเป็นเอกสารที่ให้ข้อมูลเกี่ยวกับอยุธยาและกรุงสยามในยุคนั้นอย่างค่อนข้างละเอียดถี่ถ้วนมาก ปัจจุบันได้มีการแปลเป็นภาษาไทยไว้บ้างแล้ว เช่นเอกสารของวันวลิต (อ้างแล้ว) นอกจากนี้ยังมีเอกสารของบริษัทอินเดียตะวันออกของเนเธอร์แลนด์ และของนักค้นคว้าวิจัยชาวต่างชาติ ที่ได้นำเสนอเป็นบทความและการบรรยายในช่วงฉลองความสัมพันธ์ไทย-เนเธอร์แลนด์ พ.ศ.2547 อีก
           ฝรั่งเศสก็เป็นอีกชาติหนึ่งที่เข้ามาติดต่อกับไทยหลายยุคหลายสมัย โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มีการส่งราชทูตไปเยือนซึ่งกันและกัน เอกสารของชาวฝรั่งเศสเกี่ยวกับอยุธยาก็มีอยู่เป็นจำนวนมากเช่นกันโดยเฉพาะเอกสารในสมัยสมเด็จพระนารายณ์ มีทั้งเอกสารปฐมภูมิและเอกสารที่มีผู้ศึกษาค้นคว้าไว้ในภายหลัง
           เอกสารของนักเดินเรือเกี่ยวกับญี่ปุ่นในยุคการค้านานาชาติทางทะเลกับอยุธยานั้น ดูเหมือนนักศึกษาประวัติศาสตร์อยุธยาจะไม่ค่อยได้เอาใจใส่มากนัก คนไทยส่วนใหญ่รู้จักยามาดะ และรู้ว่ามีหมู่บ้านญี่ปุ่นอยู่ในกรุงศรีอยุธยา แต่มักจะไม่ได้สนใจว่าในยุคเดียวกันนั้นมีอะไรเกิดขึ้นบ้างในญี่ปุ่นและนโยบายต่างประเทศของญี่ปุ่น เอกสารคำให้การของนักเดินเรือชาวจีนทุกลำ ที่เข้าเทียบท่าที่นางาซากิและต้องให้การแก่นายด่านญี่ปุ่น เกี่ยวกับเหตุการณ์และสภาวะการค้าขายในประเทศต่างๆในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ระหว่างค.ศ.1674-1723 เป็นเอกสารสำคัญซึ่งนักประวัติศาสตร์รู้จักแต่เข้าไม่ถึงเพราะเป็นภาษาญี่ปุ่นโบราณ ขณะนี้แปลและพิมพ์เป็นภาษาอังกฤษแล้วและมีผู้อ้างอิงกันมากขึ้น เอกสารนี้นับว่าเป็นข้อมูลปฐมภูมิที่สำคัญและให้มุมมองที่แตกต่างจากเอกสารของตะวันตก (โปรดดู The Junk Trade from Southeast Asia, Translation from the Tosen Fusetsu-Gaki, edited by Yoneo Ishii, Institute of Southeast Asian Studies, Singapore, 1998)

ภาพเขียนสีน้ำกรุงศรีอยุธยา Afbeldinge der Stadt Iudiad Hooft des Choonincrick Siam
(ภาพจากหนังสือ กรุงศรีอยุธยาในแผนที่ฝรั่ง โดยธวัชชัย ตั้งศิริวานิช)

           การที่อยุธยาในช่วงนั้นได้เข้าไปเป็นส่วนหนึ่ง ของประวัติศาสตร์การเดินเรือและการค้าของโลก จึงไม่น่าแปลกใจที่อยุธยา หรือกรุงสยามมีปรากฏอยู่ในแผนที่ของนักเดินเรือและนักสำรวจนานาชาติจำนวนมาก ซึ่งปัจจุบันคนไทยเราเริ่มมีโอกาสได้เข้าถึงแผนที่โบราณที่หาดูยากเหล่านี้บ้างแล้วบางส่วน เนื่องจากมีผู้สนใจสะสมแผนที่โบราณ หรือสถาบันแห่งชาติที่เกี่ยวข้องหลายแห่งได้ซื้อสะสมไว้ และบางชิ้นก็ได้ถูกนำมาตีพิมพ์โดยการอนุญาตของเจ้าของหรือผู้สะสม แผนที่อยุธยาและกรุงสยามในยุคนั้นที่ผู้เขียนพบว่าน่าสนใจมาก ได้แก่ แผนที่สยามที่ปรากฏอยู่ในหน้าหนึ่งของหนังสือรวมแผนที่ของฟีร์เนา วาช ดูราโด ชาวโปรตุเกส ประมาณปี ค.ศ. 1576 แผนที่ของอาณาจักรสยามที่วาดขึ้นโดยโยฮานเนส เมเทยุส ปี ค.ศ.1596 มีอาณาจักรสยามอยู่กึ่งกลางระหว่างอินเดียกับจีน และมีรูปเรือสำเภาแบบฝรั่งลอยอยู่ในอ่าวเบงกอล นักแผนที่ชาวฝรั่งเศส ซึ่งพิมพ์ ปี ค.ศ.1668 แผนผังเมืองอยุธยา แสดงที่ตั้งเมือง และสถานที่สำคัญๆ บนเกาะเมือง ซึ่งเขียนโดยวิศวกรชาวฝรั่งเศสชื่อ ฌาคส์ นิโกลาส์ เบแล็ง (Jacques Nicolas Bellin) ราวปี ค.ศ.1750 แผนที่นำร่อง การเดินเรือจากปากแม่น้ำเจ้าพระยาเข้าสู่พระนครศรีอยุธยา ระบุรายละเอียดของลำแม่น้ำตลอดสายที่ชัดเจน ซึ่งนักเดินเรือของดัทช์ได้เขียนไว้ประมาณปี 1650 แผนผังอยุธยาเขียนแนวภาพศิลปะที่วาดโดย โยฮันเนส วิงโบนส์ (Johannes Vingboons) ชาวดัทช์ ราวปี ค.ศ.1665 เป็นต้น (โปรดดู Siam Mapped by Thongchai Winichakul, Silkworm Books, 1994, และ Ayutthaya, Venice of the East by Derick Garnier, อ้างแล้ว)
           การที่มีชาติต่างๆสนใจและจัดทำแผนที่ เพื่อใช้นำทางมาสู่อยุธยาอย่างละเอียดชัดเจนนั้น ย่อมแสดงว่าอยุธยาเป็นจุดหมายสำคัญในการเดินทางของชนชาติต่างๆเหล่านั้น และแผนผังกรุงศรีอยุธยาที่ถูกเขียนขึ้นอย่างสวยงามโดยวิศวกรต่างชาติที่แสดงทั้งชัยภูมิที่ตั้งเมือง ถนนหนทางและวัดวาอารามปราสาทราชวังของพระนครศรีอยุธยาสะท้อนให้เห็นความชื่นชมที่ชาวต่างชาติรู้สึกถึงความสง่างามของภูมิทัศน์ทางธรรมชาติและทางวัฒนธรรมของอยุธยา
           นักเดินทางนานาชาติที่เดินทางมาอยุธยา ในยุคต่างๆนั้น มีจำนวนไม่น้อยที่เป็นนักบันทึกและจดรายละเอียดของการเดินทาง ตลอดจนวิถีชีวิตและนิสัยใจคอของผู้คนที่ได้พบเห็นระหว่างเดินทาง บ้างก็เขียนเป็นจดหมายหรือรายงานส่งกลับไปยังประเทศของตน ซึ่งบันทึกหรือจดหมายเหล่านั้น แม้ว่าจะเขียนขึ้นจากมุมมองของคนจากต่างชาติต่างวัฒนธรรม และอาจมีอคติบ้าง แต่ก็เป็นเอกสารที่มีคุณค่ายิ่งสำหรับนักศึกษา นักวิชาการ และนักวิจัยชาวไทยและชาติต่างๆ เพราะเป็นเอกสารข้อมูลปฐมภูมิที่เขียนโดยผู้อยู่ในสถานที่จริง ในเหตุการณ์และในช่วงเวลานั้นๆจริง บรรยายเหตุการณ์และภาพที่ตนเห็นไว้จากมุมมองของตน ซึ่งผู้เดินทางรุ่นหลังหรือผู้นำบันทึกนั้นมาศึกษาก็ย่อมต้องตรวจสอบหรือเทียบเคียงเพื่อความถูกต้อง
           เอกสารเหล่านี้ส่วนใหญ่ได้ถูกจัดพิมพ์และเก็บรักษาไว้ใช้ในทางราชการ และใช้เป็นข้อมูลเบื้องต้นสำหรับนักเดินทางหรือนักการทูตต่างชาติในรุ่นต่อๆมาได้ศึกษาก่อนจะเดินทางมาสยาม ยกตัวอย่างเช่นเมื่อร้อยเอกเบอร์นี่ ทูตอังกฤษเดินทางจากอินเดียเข้ามาเจรจาสนธิสัญญาไมตรีและทำการค้ากับกรุงสยามในปี พ.ศ.2368-2369 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์นั้น ก็ได้เขียนจดหมายจากเรือที่ใช้เดินทางรายงานไปยังเลขานุการรัฐบาลที่อินเดีย โดยได้พูดถึงตำแหน่งเจ้าเมืองทางใต้ซึ่งบางท่านมียศเป็นเจ้าพระยาหรือเทียบเท่าผู้สำเร็จราชการหรือGovernor General และได้ยังได้ยกขึ้นเทียบเคียงว่า ลูแบร์ได้เคยบันทึกไว้ว่าเป็นตำแหน่ง Viceroy หรืออุปราช ซึ่งชื่อ ลูแบร์ ที่เบอร์นี่อ้างถึงในจดหมายของเขานั้น เขียน Loubere แบบภาษาฝรั่งเศส ซึ่งแน่นอนว่าเบอร์นี่ ย่อมหมายถึง ผู้ที่ได้เดินทางมาก่อนหน้าเบอร์นี่และได้เขียนบันทึกไว้และเป็นเอกสารที่ทางการอังกฤษใช้อ้างอิง ซึ่งน่าจะเป็นลา ลูแบร์ ราชทูตชาวฝรั่งเศสที่เข้ามาในสมัยพระนารายณ์และได้บันทึกเหตุการณ์เรื่องราวของราชอาณาจักรสยามไว้ตั้งแต่ ค.ศ.1693 ก็เป็นได้ (โปรดดูเอกสาร เฮนรี เบอร์นี เล่ม 5 หน้า 21 สาวิตรี สุวรรณสถิตย์ แปล กรมศิลปากรจัดพิมพ์ พ.ศ.2551)
           ในปัจจุบันนี้เอกสาร บันทึกการเดินทางของชาวต่างชาติที่ได้เดินทางมาอยุธยาในอดีตนั้น ได้มีการแปลและตีพิมพ์ออกเป็นภาษาอังกฤษและภาษาไทยมากยิ่งขึ้นทำให้นักศึกษาและนักวิจัยที่สนใจเรื่องราวของอยุธยาที่อ่านภาษาอังกฤษและภาษาไทยได้สามารถเข้าถึงและใช้ประโยชน์จากเอกสารเหล่านี้ได้กว้างขวางขึ้นกว่าเมื่อหลายทศวรรษที่ผ่านมา
           ในบรรดาเอกสารที่มีหลักฐานนานาชาติเกี่ยวกับอยุธยาที่มีผู้เข้าไปศึกษาอ้างอิงกันมากที่สุดเห็นจะเป็นเอกสารของพ่อค้าและตัวแทนจากประเทศต่างๆในคริสต์ศตวรรษที่ 17 โดยเฉพาะเอกสารปฐมภูมิชุดสัมพันธภาพระหว่างไทยกับนานาชาติใน คริสต์ศตวรรษที่ 17 จำนวน 5 เล่ม ซึ่งหอสมุดแห่งชาติของไทยได้รวบรวมทำสำเนามาจากหอจดหมายเหตุของสำนักงานในอินเดีย และจัดพิมพ์ไว้เมื่อ ค.ศ.1915-1921 เอกสารชุดนี้มีคุณูปการต่อนักค้นคว้าที่มีโอกาสเข้าถึงและใช้ประโยชน์ เนื่องจากทำให้สามารถนำมาวิเคราะห์และสร้างภาพ (reconstruct) ทางประวัติศาสตร์ สมัยการค้านานาชาติในยุคนั้นได้บนหลักฐานข้อเท็จจริงที่ชนชาติต่างๆในยุคสมัยนั้นได้บันทึกไว้
           คุณหญิงกุลทรัพย์ เกษแม่นกิจ ผู้อำนวยการหอสมุดแห่งชาติในช่วง 30 ปีมาแล้ว ได้ค้นพบเอกสารชุดนี้กองไว้ปะปนกับเอกสารอื่นๆ เป็นจำนวนมาก จึงได้นำต้นฉบับของเดิมภาษาต่างประเทศ ซึ่งเก่าผุพังจนแทบจะให้บริการแก่ผู้อ่านไม่ได้มาตีพิมพ์ใหม่และกรมศิลปากรจัดจำหน่าย ปรากฏว่ามีชาวต่างประเทศ และเจ้าหน้าที่สถานทูตต่างๆในประเทศไทยซื้อกันจนหมดอย่างรวดเร็ว จนบัดนี้ก็ยังไม่มีการพิมพ์ซ้ำอีก (จากคำบอกเล่าของ คุณหญิง กุลทรัพย์ เกษแม่นกิจ ราชบัณฑิตย์ ให้กับผู้เขียนเมื่อ 5 กุมภาพันธ์ 2552) อย่างไรก็ดี กรมศิลปากรในช่วงเดียวกันนั้น ก็ได้จัดให้แปลเอกสารชุดนี้ออกเป็นภาษาไทย และตีพิมพ์ออกมาแล้วบางเล่ม เมื่อปี พ.ศ.2515 แต่ที่เหลือกำลังจัดแปลอยู่ เอกสารต่างประเทศเกี่ยวกับอยุธยาที่มีมากที่สุดและมีการใช้ประโยชน์มากที่สุดเห็นจะ ได้แก่ เอกสารสมัยสมเด็จพระนารายณ์ ซึ่งทรงครองราชย์ระหว่างปี ค.ศ.1656 - 1688 หรือ พ.ศ.2199 - 2231 และหากนักศึกษาหรือนักวิจัยในยุคนี้สามารถนำบันทึกของหลาย ๆ คน จากหลาย ๆ ชาติที่อยู่ในเหตุการณ์เดียวกัน หรือคล้ายคลึงกัน ในช่วงเวลาเดียวกันหรือใกล้เคียงกันมาศึกษาเปรียบเทียบ และสามารถจะสร้างภาพเหตุการณ์และวิถีชีวิตในกรุงศรีอยุธยา ขึ้นมาใหม่ได้อย่างใกล้เคียงและชัดเจนมากที่สุดได้
           การที่มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนครศรีอยุธยา เป็นสถาบันอุดมศึกษาในจังหวัดพระนครศรีอยุธยาเมืองมรดกโลกนั้น คงจะปฏิเสธไม่ได้ว่าสังคมย่อมคาดหวังให้มหาวิทยาลัยมีส่วนส่งเสริมการศึกษาค้นคว้าและหาข้อมูลจากหลักฐานต่าง ๆ ทั้งหลักฐานของไทยและของต่างชาติ ซึ่งจะช่วยให้เราสามารถรู้จักและเข้าใจอยุธยาจากแง่มุมต่าง ๆ ได้ชัดเจนและถูกต้อง มีเหตุมีผลมากขึ้น การที่มหาวิทยาลัยจะสร้างคลังหนังสือ เอกสาร รูปเขียน แผนที่ที่สมบูรณ์เกี่ยวกับอยุธยาศึกษา หรือให้บริการแก่นักศึกษา นักค้นคว้าวิจัย โดยเชื่อมโยงกับหอสมุดอื่นๆ ทั้งในและต่างประเทศ ทางอินเทอร์เนต ก็อาจช่วยให้การศึกษาเกี่ยวกับอยุธยามีความสะดวกและก้าวหน้ารวดเร็วยิ่งขึ้น

The importance of foreigner document to the study of Ayutthaya history, the world heritage city
Sawitree Suwansathit

           It is well known among Thai and foreign scholars that the kingdom of Ayutthaya of Siam where has been very progressed for more than 400 years during 1350-176. it was not only memorialized in repeating war with its neighbors for a long time and constructed the important temple in each reign but Ayutthaya was in memory of historists as it was the most important international port for trading of Asia also. Moreover, it established trading relationship with many great countries in both Asia and Europe, especially during 16-18th century. This was the period which Europe countries rivaling each other to expand their trading and rapidly expand their colony countries in Southeast Asia.
           Ayutthaya in that period appeared its name and was described in many document of foreign countries such as Yos Scothen’s document who was the first representative from the East India Company of Holland in Siam since 1624 referred to the record of Fran Fleat or Wan Warit and additional record of Wan warit as well (See the whole Ayutthaya history record of Fran Fleat, translated by Nantha Woranetiwong and Wanasri Samanasen, Fine Arts, printed by Department 2546). In the eyes of visitors in that period, Ayutthaya was the most beautiful city located on the island which had comfortable and prosper transportation. Besides, it was in route of the southwest and the northeast monsoon. This could shorten the sailing time a lot. It was suitable for trading (merchant Navy). As a result, sailing trade with international was very progress.
           In the beginning, Ayutthaya traded with other states in Asia, especially China, India and its neighbors. China has been skillful in junk trading for 1000 years. Later, Ayutthaya opened trading with Japan, India, Malayu and Vietnam including Arab and Persia.
           Due to Portuguese and Europe was the first country sailing to Ayutthaya in 1511, so it firstly made contact and established trading relationship with Ayutthaya. Later on, Holland or Dutch, England and France came to contact with Ayutthaya. Each nation had different objectives in contacting with Ayutthaya depending on the message in their reports or mail sending from their countries.
           Sailing for a long distance made it necessary to find the accommodation for repair the streamer and purchase the products. Many foreigners were allowed to construct the house and stayed in Ayutthaya. As a result, there were foreign communities or churches depending on the belief of each nation or communities which is the archaeological evidences in the present. Moreover, information relating to those villages still remained in the document of merchant in that period.
           Ayutthaya was well known for many countries that it was the city with people from different countries, languages and religion who came for making contact, trading and stayed in Ayutthaya in different status. However, they were under the royal grace of Thai king. There was a different policy about foreigners in each reign. In addition, Siam royal court had good relationship with many countries, especially in the reign of King Narai the Great.
           Nowadays, the memory about Ayutthaya in the period mentioned above remains in form of the destroyed places which the Fine Arts Department has surveyed, delved and restored for many years and they must continues studying. Further, archeologists need to check with historical record which has many written records as well.
           The destroyed city of Ayutthaya which we have seen nowadays is not all evidences because it was destroyed by war and delved, including incorrectly restored in some period. This made difficulty to link up and make up the story to communicate to the next generation for understand and study. Therefore, we must use the document of persons who was in the real situation for confirmation the history. However, Thai annals evidence recorded the story about the period before the second defeat was almost destroyed. The remaining was collected and revised by the king in early Rattanakosin such as First Thai enacted Law, Royal annals of hand writing of his Majesty and Wat Pho inscription.
           There are many document evidences which had the same story of Ayutthaya with international annals. This may help answering and describing the events occurred in Ayutthaya period. Further, the map for sailing to Ayutthaya which was made in ancient age and art treasures painted by foreign artists who gave detail of person, location and important situation of Ayutthaya that time helps us know and understand more about the story. It is pity that record or evidence documents, painting and map of Thai which is the primary document saying about Ayutthaya, has been destroyed since the capital was defeated. For the document of foreigners who was in the real situation and recorded in other language, some were translated into other language and already published but most Thai people cannot reach those documents resulting in foreign document was not much widely studied for Thai.
           Nowadays, Ayutthaya city has been registered as a cultural world heritage in 2534 B.C. Thailand as the location of and own this world heritage must have responsibility according to the World heritage convention 1972 to conserve this heritage of Ayutthaya. Further, it must be supported for studying to present the story of Ayutthaya to interested persons both Thai and foreigners to understand the history. They must manage “Visualized heritage” or UNESCO called that “tangible cultural heritage” which includes ancient places, antiques and the area related to those ancient places. They must also conserve and manage “unvisaulized heritage” or “intangible cultural heritage” as well (See in the World heritage convention 1972 and the practices according to latest revise from website whc.unesco.org)
           The writer believed that understanding the history of Ayutthaya in the period which Ayutthaya was on the world map and contact with many countries or it was a part of international history is also necessary for us. We should know during one situation occurred, is there any related situation or affected to such situation. These situation can describe the situation occurred in Ayutthaya in the same time.
           We may start with the relationship between Ayutthaya and Portuguese which has cerebrated 500 years anniversary in 2011. We should try to understand why Portuguese is the first country that come to contact Thailand? Before contacted with Thailand, which countries do Portuguese contact with and what are their objectives from contacting with those countries? When Portuguese stayed in Ayutthaya, what kind of product do they contact for trading and have they ever had conflicts with Thailand? Why? And how Ayutthaya solves those problems?
           Concern to story, Phraya Dumrong Rajanupap has studied and written in 2457 B.C. as footnote of the royal annals in the situation of establishing the relationship with France in the period of King Ramathibodi II which was printed by the Fine Arts Department in 2548 B.C. This made us eager to search for more information in this period.
           If we looked back to see Europe history in the beginning of 15th century, we would found that it was the age of survey and search for new territory (Age of Discovery) leading by the prince Henry of Portuguese whose alias was “Henry, navigator”. Henry found the sailing school in 1418 B.C. by teaching geography, astronomy and mapping. This is why Portuguese could create the large navy and excellent crew to sail to its colony which was far away from their country.
At first, Portuguese took its navy to siege and occupy the port named Surta of Morocco in the North Africa where is next to Atlantic Ocean near Yipranta straits. Since that situation, Portuguese continued seizing the port of Mediterranean and the port city on Atlantic Ocean to the south of Zahara desert. Nobody has ever reached this sea before. This opened almost paths linked to the port of Africa on Atlantic coast. This is for occupy the route for gold, slave and spices trading which lead prosperity to them.
           In 16th century, Portuguese navy has possessed the territory and established many strong fortresses in Morocco. In North America, there were artillery fortresses and large reservoir to conserve water for the long distance journey of navy such as “Mazagun” or “Aljadeda” which has been registered as one of cultural world heritage. Morocco has been changed the name from Portuguese to be “Al Jadeda” which was Arubian used in Mazagun city. Portuguese used it as the port for parking the ships and supply the food and beverage for sailing to establish its colony.
           Portuguese and Morocco has made a war for a long time since the period of Islam expansion in North Africa because of religion conflict and they fought for control the ports and trading route with South Africa. At first, Morocco people whose religion and race were Muslim and Arabs and Berber respectively, has siege the south of Portuguese and Spain and established the kingdom named “Alkaloses”. It was the Muslim kingdom expanded to Iberia Cope. Since 8th century, Muslim is Alkaloses which was called Moor. The kingdom of Moor in Portuguese and Spain has been progressed until 15th century. When Portuguese, Spain and France has derived out all Moor from Iberia cope, remaining only the building called Moor architecture (See in Morocco, the Easternmost by Sawitree Suwansathit, Prapansarn printing 2537 B.C. )
           During this time, sailing competitors of Portuguese was Spain. His majesty the king has given royal property to support the navy sailing to discover a new world which is North America in 1490 B.C., leaded by a navigator, Christopher Columbus who has been in the navy of Portuguese but he was supported by the king of Spain to discover America in this journey. However, Portuguese was able to discover a new territory which was Brazil in 1500, where Portuguese were able to establish a Christian kingdom of Portugal to today. Both Spanish and Portuguese could have its colonization and expanded the Christian kingdom in the "New World" at about the same time.
           However, Portuguese did not only stop at Brazil. They also sailed to set up colonies and trading in Asia. They compassed to "Leam Phayu", which changed its name to the Cape of Good Hope in the South of Africa to India. During this period, India had made a trade contacts with the Arabs before and Islam was already expanded in India. Finally, Portuguese were able to attack and achieved setting up trading stations in Goa city and use this port is a base for trade with various ports in the Persia, Arabian and the Red Sea. This makes it possible to control the trade routes in the Indian Ocean. It was recorded that Portuguese cruel attacked Goa city where population was Muslim in 1510 B.C. The people who fought were killed. Local women were forced to marry with Portuguese Goa. Children were crossing between Portuguese and India and become Christian and used Portuguese language. Portuguese become trading language in the Indian Ocean at that time (see Derik Garnier, Ayutthaya Venice of the East, River Books 2004, chapter 5).
           In the same period of time, the fleet of ship of Portuguese sailed got lost to Sri Lanka. It was noted in 1505 B.C. Portuguese maritime consisted of six ships, hunting the ship of Moor on which transported full spices the ship passing through the coast of India. A Portuguese ship was blown by the storm to the southern shore of the tip of Lanka Island. At this point, Portuguese stayed and built the fortress of Portugal style because its geography was quite well. It was the estuary which was used for transport spices for trading. Portugal called the city that the city of Galle. Currently, there is fortress built by Portuguese along the Indian Ocean and there is the descendant city of Portuguese living there. Those descendants had the same ways of life and doing craft of Portugal. The city of Portuguese and its fortress at Galle city was registered as a World Heritage Site. Unfortunately, it was heavily blew down by Tsunami and damaged in 2547 B.C. (2004). However, Portuguese has later ruled Sri Lanka for a long time, so social and cultural life has been influenced on Sri Lanka today (see Sri Lanka: Peace waited by Savitri Suwansathit, Prapansarn printing 2527).
           In 1511, Portuguese siege Malacca at the end of Malayu cape where was the important trading port between China and India. They had made a war with each other for a long time and Malacca was burned as well. Malacca was the important city for sailing traders from Portuguese because from Malacca, sailor could buy spices from islands which were later called “Spices Island”. Portuguese has established the city and Christian church with its fortresses as well. At this point, Portuguese can completely control spices trading routs. This is one reason that Malacca has been registered as the world heritage in 2008 together with Georgetown which were both the historical city in the strait of Malacca (see in whc.unesco.org/ en/list/1224)
           In 1511, After the lengthy siege Malacca, Portuguese has sent the ambassadors to the junk sailing from Malacca into the kingdom of Ayutthaya to offer the gift to the King Ramathidodi II (reigned during 2034 - 2072) and invited Thai ambassadors to Malacca in return. Due to Malacca has been colony of Thailand before, King Ramathidodi II sent representatives to Malacca in 1518 and later on, made trading contract with each other. This was the first tripartite contract that Thailand made with the western country (see in Grainer). Later, Portuguese has been allowed to have a free trade in Ayutthaya and many southern cities. They were allowed to establish the house and churches. Some Portuguese was in the high position with high salary. Holland has made a trade with Ayutthaya during the year 1629 – 1634. Portuguese in Ayutthaya were described in the record of Siam kingdom (see in Fine Arts Department 2546 B.C.)
           After that, Portuguese continue sailing to China. Is was regarded as first Europe country that found the sea route from India to china in 1605 and could traveled to Tibet as well in 1622. Portuguese established the trading station in Macao, China and also sailed to the islands with spices (see in de Campos, Early Portuguese Account of Thailand, The Journal of Siam Society, vol XXXII, referred in Grainier)
           it is very interesting that Portuguese was the small country in Europe with its less population, can spread their power of sailing and the belief in religion spread made them control trading routes in colony countries and also changed religion and language of people in each ports, including request tax from the ports of India ocean in Africa, India and the sea of south China. Finally, it becomes the empire of Estrada da India which was successful for 100 years during 1520 – 1620.
           The issue interested by many people to study Ayutthaya history and international relationship is why Europe comes to contact with Ayutthaya peacefully and Ayutthaya was not its colony as other ports in that period although the regent of Portuguese in Asia was Asbucerke who has been known as the cruelest person in the history about Portuguese’s colony in Asia as can be seen the way he siege Guar of India. However, Portuguese friendly come to contact with Ayutthaya and they were welcomed from the King Ramathibodi II and also stayed helping Ayutthaya and had lineage until today.
           The author do not attempt to answer all questions about Portugal but noted further that to study about Portugal in Asia and Ayutthaya, foreign scholars had more advantage because it had both primary and secondary written evidences written by foreigners. The primary document translated into English were the record of Jay Rollnimo LoBo, translated by Donald Ames Rockhard and printed at London in 1984 and also the journey record of Mendes Pinto, translated by Rebecca Card in Chicago in 1989 and the document of Temo Pires written in Malacca and India during1512 – 1515, printed at London in 1946
           In addition to Portugal, Dutch also come to contact with Ayutthaya. This is very interesting because they sent the ambassadors to Thailand since the period of King Naresuan the Great to seek royal permission to establish trading station in the kingdom of Ayutthaya and was allowed to found in the south of capital city (Fine Arts Department 2546). In that era, Holland has just separated from Spain to establish the country and become Christian, protestant sect. and started sailing for trading and colonization in Asia rivaling Portugal and other countries. There were many primary documents of Holland and it was the document which quite gives more detail about Ayutthaya and Siam in that era. Currently, those documents were translated into Thai such as Documenty of Wanwarit. Moreover, there is also document relating to East India of Netherlands and document of foreign researchers which presented in articles or lectures on relationship between Thailand-Netherlands 2547 B.C.
           France is one country that comes to make contact with Thailand in many eras, especially in the reign of King Narai. They sent the envoy to visit each other. Document of France about Ayutthaya are also available as well, especially the large number of documents written in the reign of King Narai. There were both primary document and documents that have been studied later period.
           Documents of sailors relating to Japan in the period of maritime international trading with Ayutthaya seemed not to be interested by Ayutthaya historist. Most Thai people know Yamada and know Japanese village in Ayutthaya but they have never been interested what happened in Japan and international policy of Japan. All documents relating to trading situation and environment in foreign countries in Southeast Asia during 1674-1723, of Chinese sailors stopped at Na Nga Sa Ki port and given to Japanese head of customhouse, is very important and well known by historists but they cannot reach those documents because it was written in ancient Japanese. Nowadays, it was translated into English and this document become primary information and had different perspectives from the west one. (see in The Junk Trade from Southeast Asia, Translation from the Tosen Fusetsu-Gaki, edited by Yoneo Ishii, Institute of Southeast Asian Studies, Singapore, 1998)
           Being a part of sailing and world trading history of Ayutthaya, it is not surprised that Ayutthaya or Siam was appeared in the map of sailors and national surveyors. Recently, Thai people have opportunity to reach some ancient map because there were some people interesting in map collecting and related National institutes bought it. Some of them were publicized by the owner permission. The map of Ayutthaya or Siam finding that most interesting are Siam map appeared on the first page of maps combination of Fenald Varz Durado, Portuguese, in 1576 and the map of Siam kingdom painted by Yoharnes Meteyuth in 1596 which Siam located between India and China and had the junk on the Bengal gulf printed by France map writer in 1668, layout of Ayutthaya showed its city location and important place on city island written by France engineer named Jacques Nicolas Berlin. In 1750, navigating map of sailing from the Chao Phraya estuary into Ayutthaya clearly gave detail of the river written in 1650 by Dutch sailor, Layout of Ayutthaya written in 1665 by Johannes Vingboons, Dutch (see in Siam Mapped by Thongchai Winichakul, Silkworm Books, 1994, and Ayutthaya, Venice of the East by Derick Garnier)
           Made the map by foreigners for leading to Ayutthaya showed that Ayutthaya was the important destination of those countries and the layout of Ayutthaya neatly written by foreign engineer showing its location, road and temple or Royal palace of Ayutthaya reflected admiration of foreigners to the beauty of natural view and culture of Ayutthaya.
           Travelers coming to Ayutthaya in each period were almost the good recorder and they recorded the detail of their journey, including lifestyle and habits of local people on the way. Some of them wrote a letter or report returned to their countries. Although those records written from different perspectives of foreigners and had prejudice, it become very important document for Thai student, scholars and researchers because it is primary document that was written by a persons who was in real situation and persons who studied from those document must check and compare for accuracy.
           Those documents mostly were printed and kept for using in government service and used for primary information for traveler or ambassadors in later period to study before coming to Siam. For example, when an army captain, Burney, ambassador from England come from India to negotiate for relationships treaty and establish trading with Siam in 2368-2369 B.C. in the king Rama III of Rattanakosin, they has written the letter from ship to report to government secretary in India referring to position of the south ruler which some of them was in the position of Chao Phraya or Governor General. Also, it was referred that Loubere has recorded that the position of Viceroy and the name of Loubere that Burney referred in his letter written in Loubere in France. It was sure that Burney means a person who has come before him and has been recorded and used by England as reference. This might be La Loubere, ambassador of France who come in the period of King Narai and recorded the story of Siam since 1693 (see the document of Henry Burney 5, page 21 translated by Sawitree Suwansathit, printed by Fine Arts Department 2551)
           Currently, journey records of foreigners who come to Ayutthaya in the past has been translated into both English and Thai. Students and researchers interested in the story of Ayutthaya can reach and used benefit for many past decades.
           Document related to Ayutthaya history which had been interested by many people is the documents of traders and representatives from different countries in 17th century, especially the primary document of relationship between Thailand and international in 17th century for 5 copies. Natuional library of Thailand has combined the copies of those documents from annals in India and printed in 1915-1921. This document is very useful for researchers to reach and use because it can be brought for historical analysis and reconstruct the fact in that period.
           Lady Kunsub Ketmankit, director of national library in last 30 years ago, found these documents mixed with other documents, so those documents were reconstructed and sell by Fine Arts Department. Many foreigner and ambassadors in Thailand bought it all. Now, it has not been repeat printed (told by Lady Kunsub Ketmankit on 5 February 2552). However, Fine Arts Department has translated these documents into Thai and printed only some of them in 2515 B.C. The foreign documents about Ayutthaya have the most and they are very beneficial as well, especially documents in the reign of King Narai during 1656 – 1688 or 2199 – 2231 B.C. if students or researchers can combine the records from many countries in the same or similar situation, they can create clearly and closer image of situation and lifestyle in Ayutthaya.
           That Ayutthaya Rajaphat University is the higher education in Ayutthaya province where is the world heritage site. It does not refuse that social expects the university participate in supporting the study and search information from both Thai and foreign evidences. This helps us to know and understand Ayutthaya in different perspectives and our understanding will be more clear, reasonable and accurate. To establish the sources of books, documents, painting and completed map of Ayutthaya or give service to students, researcher by linked to the library in both Thailand and other countries can help more easily and faster to study about Ayutthaya.

สถาบันอยุธยาศึกษา มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนครศรีอยุธยา ๙๖ ถนนปรีดี พนมยงค์ อ.พระนครศรีอยุธยา จ.พระนครศรีอยุธยา
โทรศัพท์ ๐๓๕-๒๔๔-๐๓๓ โทรสาร ๐๓๕-๒๔๑-๔๐๗ ผู้ดูแลเว็บไซต์ : ประภาพร ฉัฐประภา - พัฑร์ แตงพันธ์ และ อายุวัฒน์ ค้าผล