สถาบันอยุธยาศึกษา - เวียงและวังในสมัยกรุงศรีอยุธยา

หน้าหลัก

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

เวียงและวังในสมัยกรุงศรีอยุธยา

สาระน่ารู้

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

ประวัติศาสตร์อยุธยา

ศิลปวัฒนธรรมอยุธยา

ภูมิปัญญาท้องถิ่นอยุธยา

ความสัมพันธ์ไทย-ญี่ป่น

ความสัมพันธ์ไทย-มุสลิม

ศูนย์ข้อมูลอยุธยาศึกษา

ปัญหาการคัดลอกข้อมูล
ท่านที่ใช้ Internet Explorer มักประสบปัญหาการคัดลอก(copy)เนื้อหา ควรใช้ เว็บเบราว์เซอร์อื่นๆ เช่น Mozilla Firefox หรือ Google Chrome แทน

สาระน่ารู้:สมเด็จพระนเรศวร

สาระน่ารู้ประวัติศาสตร์

สาระน่ารู้วัฒนธรรม ประเพณี
สมุดข่อย และคัมภีร์ใบลาน กรุสมบัติจากบรรพชน เครื่องทองไทยสมัยอยุธยา โขน ตำรับยาโบราณชาวกรุงเก่า ดนตรีไทยในวัฒนธรรมไทย

Last comments

การแข่งเรือยาว

ยากให้ ทุก มหาลัย ศึกษาประเพณีนี้ไว้ ผมก็พาเพื่อนที่ ม ไปพาย...

09/03/10 17:32 ...

โดยคุณ เด็ก ม.น พิดโลก

วัดพุทไธศวรรย์

5555
:grin :) :zzz :grin :p 8) ;) ;) :roll :eek ข้อมูลดี...

09/03/10 14:59 ...

โดยคุณ {{*...*}}

พระราชวังบางปะอิน

i like
ไป มา วั น นี้ นี่ เอ ง ข๊า...โร ง เรีย น พา ไป ทรร ศ นะ ศึ ...

02/03/10 05:13 ...

โดยคุณ @ hua - hin

พระประวัติเบื้องต้นของสมเด็จพร...

โครงงานเขาเอง
เอาไปทำโครงงานได้คะเเนนเต็มแน่เลยอ่ะ[B]null[/B] ...

02/03/10 02:09 ...

โดยคุณ พลอย อ่ะนะ

พระประวัติเบื้องต้นของสมเด็จพร...

ขอบคุณ
ขอบคุณค่ะสำหรับข้อมูลดีดีที่ให้ศึกษาข้อมูล วีซอลหยุด สุ...

02/03/10 02:03 ...

โดยคุณ พลอย

เวียงและวังในสมัยกรุงศรีอยุธยา

| พิมพ์ |

เวียงและวังในสมัยกรุงศรีอยุธยา
ศรีศักร วัลลิโภดม

           บรรดาโบราณสถาน อันเป็นมรดกทางวัฒนธรรมของประชาชนที่อยู่ในดินแดนประเทศไทยหรือประเทศสยาม ตั้งแต่สมัยเริ่มแรกของประวัติศาสตร์จนถึงสมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานีนั้น เท่าที่ข้าพเจ้าได้ศึกษาและสำรวจมา พบว่าอาจจัดเป็นประเภทใหญ่ ๆ ได้ 3 อย่างคือ เวียง วัง และวัด แต่ละประเภทนี้มีทั้งลักษณะที่คล้ายคลึงกันและที่แตกต่างกัน ในด้านที่เหมือนกันหรือคล้ายกันก็คือ ทั้งสามประเภทมีขอบเขตแสดงอาณาบริเวณ เช่น เวียงมีกำแพงและคูน้ำล้อมรอบ วังและวัดมีรั้วรอบขอบชิดเช่นเดียวกัน ในด้านที่แตกต่างกันก็คือ ขนาดและหน้าที่ความสำคัญ เวียงมีขนาดใหญ่เป็นที่อยู่อาศัยของชนหลายกลุ่มหลายชั้นและทำหน้าที่เป็นเครื่องปกป้องการรุกรานจากข้าศึกศัตรู ภายในเขตเวียงก็มีวังและวัดรวมอยู่ด้วย หรือถ้ามองให้ละเอียดในลักษณะโครงสร้างทั้งด้านกายภาพและด้านสังคม วังและวัดก็เป็นองค์ประกอบส่วนหนึ่งของเวียงนั้นเอง วังเป็นขอบเขตที่อยู่อาศัยของชนชั้นสูง ซึ่งได้แก่พระมหากษัตริย์และพระราชวงศ์ และเป็นที่ทำการในด้านการปกครองและการบริหารของรัฐบาลอีกด้วย ภายในวังมีปราสาทราชมณเฑียรอันเป็นที่ประทับ และที่ว่าราชการบ้านเมืองและที่ประกอบพระราชพิธีสำคัญๆ ของพระมหากษัตริย์ ส่วนวัดเป็นขอบเขตของทางศาสนาโดยตรง เป็นบริเวณที่ประกอบด้วยพุทธสถานหรือพุทธาวาส มีพระอุโบสถ พระสถูป เจดีย์ และวิหาร และสังฆาวาส อันเป็นที่อยู่อาศัยของพระภิกษุสงฆ์
           สมัยก่อนการสร้างพระนครศรีอยุธยาเป็นราชธานี เราไม่ใคร่ได้รายละเอียดเกี่ยวกับลักษณะหน้าที่ของเวียงและวังดีเท่าที่ควร เพราะโบราณสถานทั้งสองประเภทนี้มักก่อสร้างด้วยวัสดุที่มีความคงทนถาวรน้อย เช่นกำแพงเมืองสร้างด้วยดินและปราสาทราชวังสร้างด้วยเครื่องไม้ ยกเว้นแต่เพียงวัดเท่านั้น ที่ก่อสร้างด้วยอิฐหรือศิลาแลงและปูน จึงเหลือเป็นประจักษ์พยานถึงความรุ่งเรืองในอดีตได้ดี จนกระทั่งสมัยกรุงศรีอยุธยาเราจึงเริ่มเห็น และเข้าใจลักษณะและหน้าที่ที่แท้จริงของเวียง วัง และวัด เพราะเป็นเวลาที่โบราณสถานทั้งสามประเภทก่อสร้างด้วยวัสดุที่คงทนถาวรและเหลือร่องรอยให้ได้เห็นได้ศึกษาในปัจจุบัน และจากหลักฐานทางสถาปัตยกรรมของเวียง วัง และวัดดังกล่าวนี้ ทำให้ได้แลเห็นถึงการเปลี่ยนแปลงในทางสังคมและวัฒนธรรมของกรุงศรีอยุธยาในระยะเวลาต่าง ๆ ได้เด่นชัด ในที่นี้ข้าพเจ้าจะจำกัดตัวเองอยู่เพียงแต่การศึกษาลักษณะการเปลี่ยนแปลงทางสังคมและวัฒนธรรมในสมัยกรุงศรีอยุธยา ซึ่งสะท้อนให้เห็นจากลักษณะทางสถาปัตยกรรมของเวียงและวังเป็นสำคัญ

เวียง
           ในสมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ซึ่งเริ่มตั้งแต่ พ.ศ.1893 เป็นต้นมานั้น บรรดาเวียงหรือตัวเมืองต่าง ๆ ในราชอาณาจักรมีทั้งประเภทที่มีรูปร่างไม่สม่ำเสมอ (Irregular) เช่น เป็นรูปรีหรือรูปเหลี่ยมมนและประเภทที่มีรูปร่างสม่ำเสมอเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า เมืองที่มีรูปร่างไม่สม่ำเสมอนั้นส่วนมากเป็นของที่มีมาแต่สมัยทวารวดีและลพบุรีแล้ว เมืองเหล่านี้ไม่ได้โรยร้างไป เพราะยังตั้งอยู่ในตำแหน่งที่มีพื้นที่แวดล้อมเป็นที่อุดมสมบูรณ์ทำการเกษตรได้ดี และแม่น้ำลำคลองไม่ตื้นเขิน ยังใช้เป็นเส้นทางคมนาคมได้ดี เช่น เมืองลพบุรี เมืองอินทรบุรี เมืองนครชัยศรี เป็นต้น ส่วนเมืองที่มีรูปร่างสม่ำเสมอนั้น เป็นของที่เกิดขึ้นในสมัยลพบุรี ราวพุทธศตวรรษที่ 17 - 18 เป็นต้นมา เวียงเหล่านี้เกือบทั้งหมดยังคงสภาพอยู่เรื่อยมาจนกระทั่งสมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี เช่น เมืองเพชรบุรี ราชบุรี สุพรรณภูมิ เป็นต้น อย่างไรก็ตาม เวียงทั้งสามประเภทนี้ ก็มีคูน้ำและกำแพงดินล้อมรอบเป็นส่วนมาก อันที่จะก่อสร้างกำแพงเมืองด้วยวัตถุถาวร เป็นอิฐหรือแลงนั้นไม่ใคร่มี ที่พบก็มีเพียงที่เมืองพิมายแห่งหนึ่งและเมืองสิงห์ริมแม่น้ำแควน้อยในเขตจังหวัดกาญจนบุรี ที่เมืองพิมายกำแพงแลงมีไม่ตลอด พบบริเวณตอนประตูทางออกทั้ง 4 ด้านเท่านั้น ลักษณะกำแพงตอนบนทำเป็นเส้นโค้งมีลวดบัวแบบเดียวกันกับกำแพงนครธมในประเทศกัมพูชา ส่วนที่เมืองสิงห์ในเขตจังหวัดกาญจนบุรี มีกำแพงแลงก่อขึ้นบนฐานดินโดยรอบ ลักษณะคล้ายกับกำแพงแลงของเมืองพิมาย ถัดกำแพงแลงออกไปมีคันดินโอบรอยอยู่อีกหลายชั้น รวมทั้งหมดราว 7 ชั้น เป็นลักษณะพิเศษอยู่เมืองเดียว ในบรรดาเมืองโบราณที่พบในดินแดนประเทศไทย
           บรรดาเวียงที่ก่อด้วยอิฐถือปูนหรือก่อด้วยศิลาแลง มีใบเสมาและป้อมปราการแข็งแรงนั้น เพิ่งเกิดขึ้นในสมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี เวียงที่เป็นตัวอย่างดีเลิศของลักษณะกำแพงและป้อมปราการก็คือ เมืองกำแพงเพชร ชื่อเมืองคงมีมีความสัมพันธ์กับลักษณะของกำแพงอย่างไม่ต้องสงสัย ดังนั้นถ้าหากพิจารณาความเก่าแก่ของชื่อเมืองตามที่พบในศิลาจารึกแล้วก็อาจกล่าวได้ว่า มีอายุอย่างน้อยตั้งแต่สมัยสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่สอง (เจ้าสามพระยา) ลงมา เพราะปรากฏในศิลาจารึกหลักที่ 38 ว่า
“พระองค์ท่านเสด็จในกำแพงเพชรบุรีศรีวิมลาสน์ ด้วยพระราชศฤงคารบริพารพล...”

กำแพงแลง ป้อมทุ่งเศรษฐี สมัยอยุธยา พบที่จังหวัดกำแพงเพชร

กำแพงเมืองที่ประกอบด้วยใบเสมาและป้อมปราการเช่นเมืองกำแพงเพชรนี้เป็นของที่สร้างขึ้นอันเนื่องจากการป้องกันการใช้ปืนใหญ่และอาวุธปืนอื่น ๆ เช่นเดียวกันกับบ้านเมืองทางตะวันตก การนำปืนเข้ามาใช้ในการสงครามในบ้านเมืองไทยนั้น นักประวัติศาสตร์และโบราณคดีโดยทั่วไปมักลงความเห็นว่า ตั้งแต่สมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่สองเป็นต้นมา เพราะเป็นสมัยที่โปรตุเกสส่งทูตมาติดต่อด้วยไทยคงได้รับจากโปรตุเกสในยุคนี้ นอกจากนั้นถ้าหากพิจารณาหลักฐานตามเอกสาร เช่น พงศาวดารกรุงศรีอยุธยาแล้ว ก็ยังอาจกล่าวได้ว่า กำแพงและป้อมของเมืองกำแพงเพชร อาจสร้างขึ้นในสมัยรัชกาลของสมเด็จพระชัยราชาธิราชลงมาก็ได้ เพราะเป็นเวลาที่มีชาวโปรตุเกสอยู่ในเมืองไทยแล้ว และชาวโปรตุเกสก็ได้มาเป็นทหารอาสาสมัคร ฝึกหัดการใช้ปืนตลอดจนอาจจะแนะนำการสร้างป้อมปราการให้กับคนไทย ข้าพเจ้ายังสงสัยในเรื่องนี้และยังเชื่อว่าการนำปืนเข้ามาใช้ในสงครามไทย ตลอดจนการสร้างกำแพงเมืองมีใบเสมาและป้อมนั้นมีมาก่อนสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่สอง เพราะข้าพเจ้าได้หลักฐานอีกอย่างหนึ่งว่าที่เมืองศรีสัชชนาลัย ซึ่งบรรดานักประวัติศาสตร์ และวรรณคดีหลายท่านได้พิสูจน์แล้วว่า คือ เมืองเชียงชื่นนั้นมีกำแพงที่ก่อด้วยศิลาแลงในลิลิตยวนพ่ายซึ่งเชื่อกันว่าแต่งขึ้นในสมัยของสมเด็จพระรามาธิบดีที่สอง เมื่อเล่าถึงเหตุการณ์สงครามระหว่างชาวโยนกกับชาวอยุธยา ในสมัยของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถนั้น ระบุถึงการใช้อาวุธปืนในการต่อสู้ และที่เมืองเชียงชื่นนั้นมีข้อความว่า

“บางเมงเป็นขื่อหน้า	ขวางขนัน ก่อนแฮ
มีแม่ยมเป็นแย	แก่งกั้น
เขาสาเกือบกันกรร	เมืองมิ่ง เขาแฮ
คูขอบสามชั้นชรึ้ง	ขวากแขวง ฯ
เร่งหมั้นเหลือหมั้นยิ่ง	วยงเหลก
มี ก่ำแพ่งแลง เลือน	ต่อต้าย
หัวเมืองเตกสยงกล้า	แก่บ่าว
ทังขวาทังซ้ายถ้วน	หมู่หมาย”

ข้าพเจ้าได้ไปสำรวจดูพบว่า กำแพงแลงของเมืองเชียงชื่นหรือเมืองศรีสัชชนาลัยนั้นมีใบเสมาและช่องปืนอยู่ เหลือให้เห็นอย่างชัดเจนทางด้านตะวันออกตอนติดกับวัดนางพระยา แต่ทว่าเชิงเทินหลังใบเสมานั้นมีทางเดินทางทหารแคบ ไม่สามารถหลีกกันได้เหมือนเช่นทางเดินบนกำแพงเมืองกำแพงเพชร ลักษณะการสร้างกำแพงเมืองดังกล่าวนี้ดูไม่เรียบร้อย และถูกแบบเท่าที่ควร สะท้อนให้เห็นถึงความไม่ชำนาญในการสร้างกำแพงเมืองรับทางปืนในระยะแรก ๆ ทางกำแพงเมืองด้านเหนือ ตอนติดกับภูเขาใกล้ๆ กับวัดเจดีย์เจ็ดแถว ยังปรากฏเห็นคันดินและคูน้ำสามชั้นเหลือให้เห็นอยู่ แสดงคติในการป้องกันเมืองแต่โบราณตามที่มีกล่าวไว้ในลิลิตยวนพ่าย

กำแพงเมืองนครศรีธรรมราช สมัยสมเด็จพระนารายณ์

           เท่าที่กล่าวมาแล้วนี้ พอชี้ให้เห็นได้ว่า ลักษณะสถาปัตยกรรมของเวียง มีการเปลี่ยนแปลงขึ้นในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้น อย่างน้อยตั้งแต่รัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถลงมาเป็นเวลาที่มีการติดต่อกับชาวตะวันตก เทคนิควิทยาในเรื่องที่เกี่ยวกับการใช้อาวุธปืนในการทำสงครามแพร่หลายเข้ามา ซึ่งมีผลให้เกิดการสร้างกำแพงเมืองด้วยอิฐหรือศิลาแลงมีใบเสมาและป้อมรับทางปืนขึ้น และลักษณะของเมืองดังกล่าวนี้ ก็แพร่หลายเป็นที่ยอมรับกันต่อมา จึงปรากฏตามภาพจิตรกรรมฝาผนังหรือภาพลายรดน้ำของตู้พระธรรมแสดงรูปของเวียงที่ก่อด้วยอิฐถือปูน มีใบเสมาและป้อมในสมัยต่อๆ มา ข้าพเจ้าเชื่อว่าการสร้างกำแพงเวียงตามแบบเมืองตะวันตกในสมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานีอาจแบ่งได้เป็น 2 ยุค ยุคแรกตั้งแต่รัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถลงมาจนถึงรัชกาลของสมเด็จพระนารายณ์ เป็นยุคที่ได้รับอิทธิพลสถาปัตยกรรมจากพวกโปรตุเกส บรรดาเวียงต่างๆ ที่มีกำแพงก่ออิฐถือปูนมีใบเสมาและป้อมปราการ ได้แก่ เมืองเชียงใหม่ซึ่งก่อกำแพงอิฐทับลงบนคันกำแพงดินเดิมในราวรัชกาลของพระเมืองแก้ว เมืองพิษณุโลกสร้างในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถซึ่งในลิลิตยวนพ่าย ระบุว่า
“ปางถกลกำแพงพระ พิษณุโลกย แล้วแฮ”

           เมืองพระนครศรีอยุธยามีการเปลี่ยนแปลงขยายตัวเมือง และก่อกำแพงเมืองป้อมปราการในสมัยของสมเด็จพระจักรพรรดิ และรัชกาลสมเด็จพระมหาธรรมราชา เพราะเป็นเวลาที่ตระเตรียมการป้องกันพระนครจากการรุกรานของพม่า อย่างไรก็ตามการศึกษาวิเคราะห์ถึงรูปแบบและโครงสร้างทางสถาปัตยกรรมของบรรดาเวียงเหล่านี้ เกือบกล่าวได้ว่ายังไม่มีผู้ใดสนใจศึกษากันเลย จึงเป็นเรื่องที่ท้าทายบรรดานักวิชาการทางประวัติศาสตร์ สถาปัตยกรรมไทยเป็นอย่างยิ่ง
           ยุคทั้งสองตั้งแต่สมัยรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ลงมาจนเสียกรุงศรีอยุธยาเมื่อ พ.ศ.2310 ยุคนี้โดยเฉพาะรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์นั้น กรุงศรีอยุธยามีการติดต่อใกล้ชิดกับฝรั่งเศส มีนายช่างวิศวกรและสถาปนิกของฝรั่งเศสเข้ามามาก มีการสร้างกำแพงเมืองป้อมปราการ ปราสาทราชวัง และตึกรามกันมาก บรรดาเมืองที่มีการก่อสร้างกำแพงและป้อมในยุคนี้ได้แก่ เมืองธนบุรี เมืองนครศรีธรรมราช เมืองสงขลา เมืองปัตตานี เมืองพิมาย เมืองเพชรบูรณ์ เมืองน่าน เมืองลพบุรี เป็นต้น ในเขตจังหวัดกำแพงเพชรฝั่งตรงข้ามกับตัวเมือง มีซากป้อมเก่าอยู่แห่งหนึ่ง เรียกกันว่า ป้อมทุ่งเศรษฐี ก็คงจะสร้างขึ้นในสมัยราวรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ลงมา

กำแพงป้อมเมืองเชียงใหม่ ก่อด้วยอิฐ มีคูน้ำล้อมรอบ

วัง
           ตามหลักฐานทางโบราณคดีในขณะนี้อาจกล่าวได้ว่าก่อนสมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ไม่ปรากฏร่องรอยของปราสาทราชวังหลงเหลืออยู่เลย แต่ก็จะปฏิเสธว่าไม่มีวังไม่ได้ เพราะวังย่อมเป็นของคู่กับสถาบันพระมหากษัตริย์ ซึ่งมีหลักฐานแน่ชัดว่ามีมาช้านานแล้ว นักประวัติศาสตร์ โบราณคดี ส่วนมากลงความเห็นว่าปราสาทราชวังอันเป็นที่ประทับของเจ้าฟ้าเจ้าแผ่นดินและพระราชวงศ์ เป็นสิ่งที่ก่อสร้างด้วยเครื่องไม้ จึงได้หักพังสูญหายไปไม่เหลือร่องรอยให้เห็นปรากฏบนผิวดินอย่างไรก็ตามมีบางท่านเชื่อว่า ปราสาทที่เป็นพระที่นั่งของพระมหากษัตริย์มีมาแล้วแต่ครั้งกรุงสุโขทัยเพราะพบฐานสถาปัตยกรรมที่ก่อด้วยอิฐแห่งหนึ่ง บริเวณหน้าวัดมหาธาตุเมืองสุโขทัย บาฐานนั้นพบพระแท่นมนังคศิลาอาสน์ และจารึกของพ่อขุนรามคำแหงตั้งอยู่ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงทรงเรียกฐานสถาปัตยกรรมแห่งนี้ว่า เนินปราสาท ใช้เป็นที่ประทับว่าราชการของพระมหากษัตริย์ครั้งสุโขทัย ข้าพเจ้าไม่สู้จะแน่ใจนักว่าสถานที่แห่งนี้ เป็นซากปราสาทที่ประทับของพระมหากษัตริย์ เพราะบริเวณโดยรอบเคยมีคูน้ำล้อมรอบคล้ายกับว่าเป็นบริเวณของศาสนสถานมากกว่า บัดนี้คูน้ำดังกล่าวนี้ลบเลือนหมดแล้วแต่ก็ยังพอให้เห็นได้ถ้าสังเกต จากการสำรวจของข้าพเจ้าปักใจว่าบริเวณที่ประทับของพระมหากษัตริย์ และที่อยู่อาศัย ของขุนนางสำคัญ ๆ นั้นอยู่บริเวณตะวันออกของเมือง คือถัดบริเวณที่เรียกว่าเนินปราสาทมายังบริเวณที่เป็นหมู่บ้านเมืองเก่าในปัจจุบัน หรืออีกนัยหนึ่งคือบริเวณรอบ ๆ เขตวัดตระพังทองนั้นเอง เพราะพบร่องรอยของบ่อน้ำกรุด้วยอิฐขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 1 เมตร หรือ 1.30 เมตร หลายสิบแห่ง แสดงให้เห็นว่าเป็นบ่อน้ำที่ใช้อุปโภคบริโภคในเขตที่อยู่อาศัย ซึ่งมีอาคารบ้านเรือนสร้างด้วยเครื่องไม้
           ข้าพเจ้าคิดว่าวังของพระมหากษัตริย์และเจ้านาย สมัยก่อนพระนครศรีอยุธยาสร้างด้วยเครื่องไม้แต่มีรั้วรอบขอบชิดและรั้ววังนั้นก็หาได้ก่อกั้นเป็นกำแพงด้วยอิฐถือปูนไม่ คงเป็นรั้วไม้นั้นเอง เหตุนี้จึงไม่เหลือซากให้เห็นหลักฐานที่แสดงให้เห็นว่าอาคารที่ประทับของกษัตริย์ และเจ้านายสมัยโบราณสร้างด้วยเครื่องไม้ ก็ถือภาพสลักบนหิน เช่น แสดงภาพพุทธประวัติตอนพระพุทธองค์เสด็จโปรดพระนางพิมพา ณ กรุงกบิลพัสดุ์ อาคารที่ประทับลักษณะสร้างด้วยเรือนไม้มีหน้าจั่วและปั้นลมคล้ายกับเรือนทรงไทยในปัจจุบัน ข้างหน้าเรือนที่ประทับมีรูปสลักเป็นกำแพงและประตูวังล้อมรอบ ลักษณะกำแพงสร้างด้วยวัตถุที่ไม่ใช่ไม้ มีลวดลายบัวคว่ำตรงฐานและเส้นลวดบัวตอนจบ ไม่ปรากฏมีใบเสมา ส่วนลักษณะของประตูเป็นเครื่องไม้อย่างไม่ต้องสงสัย อันกำแพงและประตูที่ปรากฏบนภาพสลักหินนี้ ตามความเป็นจริงแล้วยากที่จะพูดได้อย่างแน่ชัดว่าเป็นกำแพงและประตูของวังหรือเวียงกันแน่ เพราะตามภาพเขียนในสมัยหลังๆ ศิลปินมักมุ่งหมายเอาเวียงเป็นส่วนมาก เพราะถือว่าภายในเวียงเป็นที่อยู่ของกษัตริย์และชนชั้นสูง อย่างไรก็ตามจากภาพสลักนี้ เราก็ได้เห็นลักษณะกำแพงและประตูวังหรือเวียง ในแบบอุดมคติของคนในยุคนั้นว่าเป็นเช่นใด ข้าพเจ้ามีความเห็นว่า เฉพาะลักษณะกำแพงนั้นเป็นแบบเดียวกันกับกำแพงเมืองนครธมในประเทศกัมพูชา ส่วนในดินแดนประเทศไทยนั้นคล้ายกันกับกำแพงเมืองพิมาย และกำแพงที่ล้อมปราสาทหินสมัยลพบุรี เช่นที่ปราสาทเมืองต่ำ และปราสาทหินพิมาย เป็นต้น
           สิ่งที่แปลกอีกอย่างหนึ่งในเรื่องของวังสมัยก่อนกรุงศรีอยุธยาก็คือ ดูเป็นการยากที่จะแยกวังออกจากเวียง เพราะในบางแห่งเมืองหรือเวียงมีขนาดเล็กมีเส้นผ่าศูนย์กลางเพียง 500 - 600 เมตร มีกำแพงดินและคูน้ำล้อมรอบ ภายในไม่ปรากฏพบร่องรอยสิ่งก่อสร้างเลย ยกเว้นในบางแห่งก็มีฐานพระสถูปเพียงแห่งหรือสองแห่งและสระน้ำสองสามแห่งเท่านั้น เวียงประเภทนี้ชี้ให้เห็นชัดว่าเป็นวังในตัวเอง ภายในเป็นที่อยู่ของเจ้าเมืองและเจ้านายผู้ปกครองและผู้อื่นที่เกี่ยวข้องเท่านั้น ส่วนประชาชนทั่วไปกระจายกันอยู่ตามหมู่บ้านรอบ ๆ เวียง ใกล้ๆ กับพื้นที่ที่ทำเกษตรกรรม แต่ในยามที่ข้าศึกศัตรูมารุกราน ประชาชนเหล่านั้นจะอพยพครอบครัวเข้ามาอยู่ในเวียงทำการสู้รบป้องกันตัวเอง ในลักษณะนี้จะเห็นได้ว่าวังหรือเวียงมีหน้าที่สำคัญในการป้องกันข้าศึกศัตรู เป็นสิ่งที่แสดงให้เห็นถึงความใกล้ชิดกันระหว่างชนชั้นปกครองกับผู้อยู่ใต้การปกครองของสังคมโบราณก่อนสมัยกรุงศรีอยุธยา ข้าพเจ้าคิดว่าเป็นลักษณะดั้งเดิมของสังคมแบบพ่อกับลูกที่มีมาก่อนการสร้างปราสาทราชวังตามคติสมมติเทวราชที่ได้รับแบบอย่างมาจากวัฒนธรรมอินเดีย ในภาคเหนือของประเทศไทย ซึ่งครั้งหนึ่งเป็นเขตแคว้นของอาณาจักรลานนา มีร่องรอยของโบราณสถานที่มีคูน้ำและคันดินล้อมรอบในลักษณะของเวียงวังเป็นจำนวนมาก ตั้งอยู่บนเนินเขาใกล้กับบริเวณพื้นราบที่ทำเกษตรกรรม โบราณสถานดังกล่าวนี้ บางแห่งก็ตั้งอยู่ติดกันเป็นสองสามเวียงหรือวัง เช่น เวียงมโนราห์ ในเขตอำเภอเชียงแสน และเวียงหวายในเขตอำเภอแม่จัน จังหวัดเชียงราย แสดงให้เห็นถึงการเป็นวังที่อยู่ของบุคคลในระดับผู้ปกครองสองสามท่าน และในเวลาเกิดสงครามเวียง วังดังกล่าวนี้ก็ทำหน้าที่เป็นที่ป้องกันและลี้ภัยของชาวบ้านชาวเมืองในละแวกนั้น ในแหล่งที่เป็นเมืองใหญ่ๆ เช่น เชียงใหม่ พะเยา และเชียงราย จะมีบริเวณที่เป็นเวียงวังแบบนี้กระจายกันอยู่ใกล้ๆ กับตัวเมืองอันเป็นที่ประทับของพระมหากษัตริย์หลายแห่ง ที่เชียงใหม่ ได้แก่ บริเวณที่เรียกว่า เวียงเจ็ดลิน เวียงสวนดอก และเวียงฮ่อ (อยู่ในเขตมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ในปัจจุบัน) และที่พะเยามีเวียงแก้ว เวียงต๋อม และเวียงปู่ล่าม เป็นต้น ล้วนเป็นเวียงวังที่ปรากฏในตำนานพงศาวดารว่า พระมหากษัตริย์หรือเจ้าเมืองโปรดเป็นที่ประทับของเจ้านายชั้นผู้ใหญ่ที่เป็นญาติสนิททั้งสิ้น ในยามศึกสงครามเวียงวังเหล่านี้ก็ทำหน้าที่เป็นป้อมหรือด่านป้องกันเมืองหลวงไปในเวลาเดียวกัน
           สมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ตัวเวียงในระยะแรกๆ อยู่ค่อนมาทางด้านเหนือและด้านตะวันตกโดยมีใจกลางเมืองอยู่บริเวณโดยรอบของหนองโสนหรือบึงพระราม หาได้ขยายเติมเกาะเมืองอย่างที่เห็นในแผนที่ผังเมืองไม่ บริเวณที่เป็นพระราชวังพระเจ้าแผ่นดินนั้น พระราชพงศาวดารระบุว่าตั้งอยู่เขตที่เป็นวัดพระศรีสรรเพชญ เข้าใจว่าบรรดาปราสาทราชมณเฑียรตลอดจนกำแพงวัง คงเป็นของที่ก่อสร้างด้วยเครื่องไม้ ครั้งถึงรัชสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ อันเป็นเวลาที่กรุงศรีอยุธยาได้ผนวกแคว้นสุโขทัยเข้าเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรแล้ว ได้มีการปฏิรูปการปกครอง และการบริหารใหม่ให้เหมาะสมกับสภาพของอาณาเขตที่กว้างใหญ่ ทรงตรากฎมณเฑียรบาลขึ้นเพื่อสร้างความมั่นคง และความปลอดภัยแก่พระมหากษัตริย์และพระราชวงศ์ นับเป็นกฎหมายและระเบียบแบบแผนที่ทำให้สถาบันกษัตริย์ของกรุงศรีอยุธยามีลักษณะที่ใกล้กับระบบเทวราชา และมีความซับซ้อนแตกต่างไปจากสถาบันกษัตริย์ในสมัยก่อนๆ เมื่อเกิดกฎมณเฑียรบาลอันเป็นระเบียบข้อบังคับที่เป็นลายลักษณ์อักษรซึ่งทำให้เกิดการปรับปรุงโครงสร้างทางสังคมขึ้นแล้ว ก็มีผลกระทบไปยังโครงสร้างทางกายภาพของพระราชวัง เริ่มแต่การที่สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ทรงขยายเขตพระราชวังออกมาจดกำแพงเมืองด้านเหนือ ตรงที่มีลำน้ำลพบุรีเป็นคูเมืองทรงย้ายปราสาทราชมณเฑียรอันเป็นที่ประทับมาอยู่ใกล้ริมแม่น้ำ คือบริเวณที่ตั้งพระที่นั่งเบญจรัตนมหาปราสาท (ต่อมาคือพระที่นั่งสุริยาศน์อัมรินทร์) และพระที่นั่งสรรเพชญมหาปราสาท ส่วนบริเวณพระราชฐานเดิมได้ทรง ถวายให้เป็นวัดโดยโปรดให้สร้างวัดพระศรีสรรเพชญขึ้นซึ่งวัดนี้ก็ได้มีการก่อสร้างพระสถูปเจดีย์และวิหารอย่างจริงจัง ตั้งแต่รัชกาลของสมเด็จพระรามาธิบดีที่สองลงมา นับแต่รัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเป็นต้นมา เราเริ่มแลเห็นพัฒนาการของพระราชวัง ในลักษณะที่มีโครงสร้างที่ถาวรและเด่นชัด มีการก่อสร้างกำแพงพระราชวังด้วยอิฐถือปูน แบ่งกำแพงพระราชวังออกเป็นกำแพงชั้นนอก กำแพงชั้นที่สอง และชั้นที่สาม และปราสาทราชมณเฑียรอันเป็นพระที่นั่งต่างๆก็มีการก่อสร้างด้วยอิฐถือปูนขนาดสูงใหญ่ มียอดสูงตระหง่าน แข่งคู่กับยอดพระสถูปเจดีย์ และวิหารในพระพุทธศาสนา การเกี่ยวข้องกับชาวต่างประเทศ โดยเฉพาะยุโรป เช่น โปรตุเกส ฮอลันดา และฝรั่งเศสนั้น มีผลให้เกิดการสร้างกำแพง มีใบเสมารับทางปืน และป้อมล้อมพระราชวัง และวัดพระศรีสรรเพชญขึ้นในลักษณะเดียวกันกับการสร้างกำแพงเมือง หรือเวียงทำให้พระราชวังของกรุงศรีอยุธยา มีลักษณะเป็นเมืองที่ซ้อนอยู่ในเมืองใหญ่อีกทีหนึ่ง การพัฒนาของพระราชวังหลวงของกรุงศรีอยุธยาดังกล่าวนี้ มีผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในเรื่องคติของศูนย์กลางเมือง หรืออีกนัยหนึ่งศูนย์กลางของจักรวาล ในสมัยลพบุรีและสมัยก่อนสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถนั้น บริเวณที่เป็นศูนย์กลางของพระนคร เป็นเรื่องของวัดในทางพุทธศาสนา ซึ่งมักจะได้แก่วัดมหาธาตุ อันเป็นที่ประดิษฐานพระบรมธาตุเช่นที่เมืองสุโขทัย เมืองเชลียง เมืองราชบุรี เมืองสุพรรณบุรี เมืองแพรกศรีราชา ก็มีวัดมหาธาตุ เฉพาะที่กรุงศรีอยุธยาเองก็มีวัดมหาธาตุ และวัดพระราม เป็นวัดสำคัญ มีพระสถูปเจดีย์สูงตระหง่านเป็นสัญลักษณ์ แต่นับตั้งแต่สมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถลงมา ศูนย์กลางพระนครและจักรวาลของพระนครศรีอยุธยา ก็เปลี่ยนมาอยู่ที่พระราชวังหลวง ซึ่งรวมเอาวัดพระศรีสรรเพชญไว้ด้วย วัดพระศรีสรรเพชญได้รับการดูแลเอาใจใส่จากพระมหากษัตริย์เป็นพิเศษ มีพระเจดีย์ โบสถ์ วิหารใหญ่โต และมีการก่อสร้างเพิ่มเติมเรื่อยมา เราได้แลเห็นถึงความสัมพันธ์ระหว่างศาสนากับสถาบันกษัตริย์อย่างแน่นแฟ้นทั้งในโลกนี้และโลกหน้าจากวัดนี้ พระสถูปเจดีย์ขนาดใหญ่ 3 องค์ที่สร้างขึ้นนั้น นอกจากจะบรรจุพระบรมธาตุของพระพุทธเจ้าแล้ว ยังสร้างขึ้นเพื่อเป็นกุศลแด่ พระมหากษัตริย์ที่สวรรคตไปแล้ว บรรดาพระบรมอัฐิขิงพระมหากษัตริย์และพระอัฐิของเจ้านายในพระราชวงศ์ก็นำมาเก็บไว้ หรือสร้างพระสถูปบรรจุไว้ในวัดนี้ทั้งสิ้น พระพุทธรูปที่มีค่าและมีความสำคัญ คือ พระศรีสรรเพชญ ก็สร้างด้วยโลหะหุ้มทองคำเป็นพระประธานของวัดพระศรีสรรเพชญ ในด้านพิธีกรรมการประกอบพระราชพิธีต่างๆ ทั้งทางศาสนา และทางสถาบันพระมหากษัตริย์ก็ล้วนแต่ทำที่วัดพระศรีสรรเพชญเป็นส่วนมาก อันการเปลี่ยนแปลงคติในเรื่องศูนย์กลางของเมือง และจักรวาลมาเป็นที่พระราชวังหลวงนี้ มีปรากฏให้เห็นชัดในวรรณคดีสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้นๆ โดยเฉพาะโคลงกำศรวลศรีปราชญ์ที่ระบุว่า

“อยุธยาไพโรจไต้	ตรีบูร
ทวารรุจิรยงหอ	สรหล้าย
อยุธยายิ่งแมนสูร	สุระโลก รงงแฮ
ถนัดดุจสวรรคคล้ายคล้าย	แก่ตาฯ”

คำว่าอยุธยาไพโรจได้ตรีบูรนี้ หมายถึง พระราชวังหลวงอย่างไม่ต้องสงสัย หาได้หมายถึงกำแพงเมืองที่รายล้อมพระนครอยู่ไม่ เพราะไม่ปรากฏมีเมืองใดในลุ่มน้ำเจ้าพระยานี้เลยที่มีตรีบูร นอกจากโคลงกำศรวลแล้ว ยังมีนิราศนครสวรรค์ ซึ่งพระศรีมโหสถ กวีในสมัยสมเด็จพระนารายณ์ ได้กล่าวถึงความงามของปราสาทราชวังในกรุงศรีอยุธยาว่า

“มณเฑียรทเกือกแก้ว	แถวทงัน
งามเงื่อนแมนมาสรรค์	แต่งตั้ง
วิหารสมเด็จ อัน	โอภาษ
ทุกชั่วชนยลยั้ง	อยู่เพี้ยงพิศวง
สรรเพชญปราสาท ต้าน	หาวหน
ชวยโชติพรายอำพล	เพริศแพร้ว
มกุฎพิมานมน	ทิรเทพ เทียมฤา
โรงเรียบโรงคชแล้ว	ถี่ถ้วนงามสม”

           สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ในสมัยรัชกาลที่ 1 เคยดำรงพระยศเป็นนายสุดจินดาหุ้มแพร ของราชสำนักอยุธยา ก็ได้ทรงพรรณนาความเสียดายในความสวยงามของปราสาทราชวัง ของกรุงศรีอยุธยาไว้เช่นเดียวกัน (ดูเรื่อง ศิลปะอยุธยาสมัยพระนารายณ์ ของ น ณ ปากน้ำ หน้า 45)
           นอกจากบุคคลในกรุงศรีอยุธยาจะมองพระราชวังเป็นศูนย์กลางแห่งความรุ่งเรืองของบ้านเมืองแล้ว บรรดาชาวต่างประเทศที่เข้ามาในกรุงศรีอยุธยา ตั้งแต่รัชสมัยสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมเป็นต้นมาก็มองในทำนองเดียวกัน โยสเซาเต็น พ่อค้าฮอลันดาในสมัยพระเจ้าทรงธรรม และพระเจ้าประสาททอง กล่าวว่า พระราชวังหลวงที่ประทับของพระมหากษัตริย์ ตั้งอยู่บนฝั่งน้ำ เสมือนเป็นเมืองเล็กๆ แยกอยู่อีกเมืองหนึ่ง ปราสาทราชมณเฑียรดูมโหฬาร ตลอดจนอาคารต่างๆ มีสีทองทั้งสิ้น พระมหากษัตริย์สยาม เป็นบุคคลที่ร่ำรวยที่สุดในภาคตะวันออกนี้ ยังไม่มีพระมหากษัตริย์พระองค์ใดในแถบนี้ของโลก ที่จะมีเมืองหลวงใหญ่โตมโหฬารวิจิตรพิสดาร และสมบูรณ์พูนสุขเหมือนพระมหากษัตริย์ในราชอาณาจักรนี้
           ข้อความที่พรรณนาถึง พระราชวังหลวงกรุงศรีอยุธยาโดย ชาวต่างประเทศ ที่ละเอียดลออเห็นภาพพจน์ เห็นจะได้แก่บันทึกของราชทูตลังกา ที่กล่าวว่า
           “เมื่อถึงเขตพระราชวัง แลเห็นปราสาทราชมนเฑียร ล้วนแต่ปิดทองอร่าม...เจ้าพนักงานจึงนำทูตานุทูตเข้าไปในพระราชวัง ผ่านประตู 2 ชั้น ที่ประตูประดับประดาด้วยสีทองและสีอื่นๆ เมื่อล่วงประตูชั้นที่สองเข้าไป ก็ถึงพระที่นั่ง (สรรเพชญปราสาท) สองข้างฐานมุขเด็จพระที่นั่ง มีรูปภาพต่างๆ ตั้งไว้คือ รูปหมีรูปราชสีห์ รูปรากษส รูปโทวาริก รูปนาค รูปพิราวะยักษ์ รูปเหล่านี้ล้วนปิดทองตั้งอย่างละคู่ ตรงหมู่รูปขึ้นไปเป็น (มุขเด็จ) ราชบัลลังค์ก็สูงประมาณ 10 คืบ ตั้งเครื่องสูงรอบ (มุขเสด็จ) ราชบัลลังค์นั้นผูกม่านปักทองงามน่าพิศวง ฝาผนังพระที่นั่งก็ปิดทอง บนราชบัลลังก์ตั้งบุษบกที่ประทับเสด็จออกที่บุษบกนั้น พวกทูตานุทูตเข้าเฝ้า ราชทูตถวายพระราชสาส์นและเครื่องบรรณาการเสร็จแล้ว พระเจ้ากรุงศรีอยุธยา จึงทรงพระกรุณาพระราชทานอนุญาตให้พวกทูตานุทูต ไปเที่ยวดูสถานที่ต่างๆ ในพระราชวังต่อไป”
           บรรดาทูตานุทูตพรรณนาถึงโรงช้าง (โรงยอด) ในและนอกพระราชวัง และได้บรรยายถึงประตูพระราชวังว่า “ประตูพระราชวังยอดปิดทอง ประดับด้วยดอกไม้และเครือไม้ เมื่อแลดูกลับเข้าไปข้างในเห็นพระที่นั่งหลังค่า 5 ชั้น มียอดอันปิดทอง.....พระราชวังอันงามวิจิตรที่กล่าวมานี้ สร้างที่ริมกำแพงใกล้แม่น้ำ ....”

           นอกจากพระราชวังหลวงแล้ว ยังมีวังอีก 2 ประเภทที่เกิดขึ้นในสมัยกรุงศรีอยุธยาภายหลังรัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถลงมา ประเภทแรกคือ วังของพระมหาอุปราช และเจ้าฟ้าที่มีความสำคัญรองลงมา สมัยก่อนสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถวังประเภทนี้ไม่ปรากฏพบ เพราะว่าบรรดาเจ้านายที่สำคัญรองลงมาจากพระมหากษัตริย์นั้น ไม่ได้อยู่ในเมืองหลวง มักโปรดให้ไปครองเมืองลูกหลวง หลานหลวงแต่เมื่อมีการปฏิรูปการปกครอง และการบริหาร ในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถแล้ว บรรดาเจ้านายต่างๆ ก็ประทับอยู่ในเมืองหลวง ทรงมีฐานันดรศักดิ์ และตำแหน่งตามที่ระบุไว้ในกฎมณเฑียรบาล วังของเจ้านายพระองค์แรกที่ดำรงพระยศเป็นพระมหาอุปราช ก็คือวังจันทรเกษมซึ่งสมเด็จพระมหาธรรมราชา โปรดสร้างให้เป็นที่ประทับของสมเด็จพระนเรศวร ราชโอรส ครั้นมาถึงสมัยพระเพทราชาปรากฏมีการตั้งตำแหน่งกรม พระราชวังบวรสถานมงคล (วังหน้า) และกรมพระราชวังบวรสถานพิมุข (วังหลัง) กันขึ้นแล้ว ก็มีการกำหนดวังจันทรเกษมเป็นวังหน้า และสร้างพระราชวังหลังขึ้นที่บริเวณสวนหลวง ซึ่งอยู่ทางทิศตะวันตกของวังหลวง ปัจจุบันบริเวณวังหลังได้ถูกรื้อทำลาย และกลายเป็นที่ตั้งโรงงานแอลกอฮอล์ และหน่วยทหารสรรพาวุธซ่อมยาง ส่วนพระราชวังจันทรเกษมนั้น รัชกาลที่ 4 ได้โปรดให้สร้างขึ้นเป็นที่ประทับในยามแปรพระราชฐานจากพระราชวังหลวงที่กรุงเทพฯ
           ส่วนพระราชวังอีกประเภทหนึ่ง เกิดขึ้นในสมัยสมเด็จพระนารายณ์ คือพระราชวังนารายณ์ราชนิเวศน์ที่ลพบุรี เป็นพระราชวังที่ก่ออิฐถือปูน มีกำแพงพระราชวัง และปราสาทราชมณเฑียรสวยงามไม่แพ้พระราชวังหลวงที่กรุงศรีอยุธยาเหมือนกัน สาเหตุของการสร้างพระราชวังนารายณ์ราชนิเวศน์ขึ้นนั้น สมเด็จพระนารายณ์ทรงเห็นว่า อยุธยาอยู่ใกล้กับทะเลเรือต่างประเทศเข้ามาถึงได้สะดวก และในระยะตอนต้นของรัชกาลนั้น ทางฮอลันดาซึ่งมีกำลังทางกองทัพเรือ ก็คุกคามไทยอย่างหนัก จึงทรงเลือกเมืองลพบุรีหรือละโว้ เป็นเมืองรองจากอยุธยา เพื่อใช้เป็นที่ประทับ และเป็นที่ทำการของรัฐบาลในยามคับขัน อย่างไรก็ตาม เมื่อพิจารณาตามความเป็นจริงแล้ว พระราชวังนารายณ์ราชนิเวศน์ ดูเป็นพระราชวังที่ใช้แประพระราชฐานของสมเด็จพระนารายณ์ และเสด็จมาประทับแทบทุกปีเมื่อสวรรคตก็ ณ พระราชวังนี้ หลังรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์แล้ว พระราชวังนารายณ์ฯ ก็ถูกทอดทิ้ง เพราะก่อนสวรรคตนั้นได้โปรดให้บรรดาขุนนางข้าราชการที่สนิทบวช แล้วทรงอุทิศถวายวังให้เป็นวัดจนถึงสมัยรัชกาลที่ 4 ทรงผาติกรรมพระราชวังนารายณ์ราชนิเวศให้กลับคืนมาเป็นพระราชวังอีก โดยทรงสร้างวัดกวิศรารามขึ้นมาทดแทน แล้วโปรดให้ซ่อมแซมและสร้างพระที่นั่ง อาคาร ในพระราชวังนารายณ์ฯ เป็นที่ประทับสำหรับแปรพระราชฐานอีกแห่งหนึ่ง

ป้อมประจำกำแพงพระราชวัง กรุงศรีอยุธยา

สรุป
ก่อนสมัยการปฏิรูปการปกครองในรัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ความคิดในการสร้างวังด้วยวัสดุที่คงทนถาวรเช่นการก่ออิฐถือปูนไม่ปรากฏ จากภาพสลักบนแผ่นหิน และจากการที่ไม่พบร่องรอยในทางโบราณคดี ในขณะนี้อาจกล่าวได้ว่า วัง และอาคารที่เป็นปราสาทราชมณเฑียร ล้วนแต่ก่อสร้างด้วยเครื่องไม้ทั้งสิ้น นับเป็นการยากที่จะแยกวังออกจากเวียง เพราะในสภาพสังคมเกษตรกรรมนั้น ประชาชนส่วนใหญ่อาศัยอยู่ใกล้พื้นที่ทำการเพาะปลูก กระจายอยู่ตามหมู่บ้าน ผู้ที่อาศัยอยู่ในเวียงมีจำนวนน้อย ได้แก่บรรดาเจ้านาย และพวกขุนนาง ที่ทำหน้าที่การปกครอง รวมทั้งพวกทหารซึ่งผลัดเปลี่ยนกันมาประจำการ เวียงจึงมีลักษณะกว้างขวางในยามปรกติ สิ่งที่เป็นสัญลักษณ์ของเวียง คือศาสนสถานดังเช่นในสมัยลพบุรี เมืองที่นับถือพระพุทธศาสนาก็มีวัดมหาธาตุเป็นศูนย์กลาง เช่น เมืองสุโขทัย เมืองราชบุรี เมืองลพบุรี เป็นต้น ในยามที่มีศึกมาประชิดเมือง เวียงก็มีลักษณะแออัดเพราะทำหน้าที่เป็นที่หลบภัยให้แก่บรรดาครอบครัวราษฎรที่อพยพจากหมู่บ้านซึ่งตนอยู่เข้ามา และพวกบรรดาชายฉกรรจ์ก็รวมกำลังเป็นทหารสู้รบขับไล่ศัตรู ครั้นถึงสมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ตั้งแต่สมัยพระบรมไตรโลกนาถลงมาอาณาจักรกว้างใหญ่ มีการปฏิรูปการปกครอง และการบริหารใหม่ เกิดลำดับความสูงต่ำของชนชั้นในสังคมขึ้น อีกทั้งบ้านเมืองกลายเป็นรัฐที่ทำการค้าขาย นอกเหนือไปจากการเกษตรกรรม มีพ่อค้าวาณิชต่างชาติเข้ามาติดต่อและตั้งหลักแหล่งภายในเมือง ประกอบทั้งบ้านเมืองมีความมั่นคงขึ้น อันเนื่องจากการค้าขายกับต่างประเทศ และความเจริญในทางเทคนิค วิทยาการ ซึ่งชาวตะวันตกเป็นผู้นำเข้ามา รูปแบบและโครงสร้างของเมืองจึงเปลี่ยนแปลงไป เริ่มแต่การก่อสร้างกำแพงเมืองด้วยอิฐ หรือศิลาแลง มีใบเสมาและป้อมรับทางปืนอย่างเช่นเดียวกับเมืองในยุโรป ภายในเมืองมีพวกพ่อค้า และผู้ที่ประกอบอาชีพอื่นๆ ที่ไม่ใช่การเกษตรอาศัยอยู่ จึงเป็นการยากที่พระมหากษัตริย์และเจ้านายจะอาศัยอยู่ในรั้วในวังที่เป็นเครื่องไม้ เพื่อความปลอดภัย และเพื่อการปกครองให้เกิดความสงบเสงี่ยมเรียบร้อยขึ้นในราชอาณาจักรจึงได้มีการสร้างพระราชวังอันเป็นที่ประทับของพระมหากษัตริย์ และเจ้านายขึ้นในเมืองหลวง พระราชวังก่อสร้างด้วยอิฐถือปูน มีใบเสมา และป้อมเช่นเดียวกันกับกำแพงเวียง นอกจากนั้นยังแบ่งออกเป็นชั้นนอกชั้นในถึง 3 ชั้นด้วยกัน ปราสาทราชมณเฑียรก็เปลี่ยนจากเครื่องไม้มาก่อสร้างด้วยอิฐเป็นตึกใหญ่สูงระฟ้า เคียงคู่พระสถูปเจดีย์และวิหารทางศาสนา อันเป็นสัญลักษณ์ของความสุดยอดมาแต่โบราณจากการสร้างวัดพระศรีสรรเพชญขึ้น ในเขตพระรางวังหลวงของกรุงศรีอยุธยานั้น ทำให้เกิดการเปลี่ยนศูนย์กลางความสำคัญของเมืองจากเขตวัดมหาธาตุมาเป็นพระราชวังแทน พระราชวังของพระนครศรีอยุธยาเปรียบเสมือนเวียงซ้อนเวียงในเมืองเดียวกัน และยิ่งมาในสมัยอยุธยาตอนปลาย ก็เกิดวังของเจ้านายฝ่ายหน้าและฝ่ายหลังเพิ่มขึ้น ในสายตาของคนทั่วไป พระราชวังคือสัญลักษณ์ของเวียง จึงปรากฏในภาพจิตรกรรมฝาผนังแสดงวัง และปราสาทราชมณเฑียร ในลักษณะที่เป็นเมืองเสมอมา คติการสร้างพระราชวังแต่สมัยกรุงศรีอยุธยานั้น ก็สืบต่อมาจนถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทร์

..................................................

ที่มา :
ศรีศักร วัลลิโภดม. (2520). เวียงและวังในสมัยกรุงศรีอยุธยา. ใน เมืองโบราณ. หน้า 67 - 76. ฉบับที่ 3. กรุงเทพฯ : กรุงสยามการพิมพ์.

อ่านต่อ-ร่วมแลกเปลี่ยนความคิดเห็น (3)

	1. 08-11-2009 04:15
	ToMo อยากกกรุ้ว่า กำแพงเมืองจีน มีลักษณะยังงัยอ่ะ ชะ ช่าย บอก ที น่ะ คร่า IP: 58.9.158.141 Guest

ร๊ากกกประเทศไทยยยยยยยย

	2. 16-11-2009 20:47
	ToMo ขอบคุณครับ IP: 125.27.252.236 Guest

misoroki

	3. 15-12-2009 17:06
	ToMo ขอบคุณมากครับ IP: 113.53.84.146 Guest

นิรนาม

ความเห็น

เชิญแนะนำ หรือแลกเปลี่ยนความคิดเห็น
ชื่อ:
Title:
BBCode:
กรอกความเห็น:
กรุณาใส่รหัสที่ปรากฏ:*

สถาบันอยุธยาศึกษา มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนครศรีอยุธยา ๙๖ ถนนปรีดี พนมยงค์ อ.พระนครศรีอยุธยา จ.พระนครศรีอยุธยา
โทรศัพท์ ๐๓๕-๒๔๔-๐๓๓ โทรสาร ๐๓๕-๒๔๑-๔๐๗
เว็บมาสเตอร์ : ประภาพร ฉัฐประภา - พัฑร์ แตงพันธ์ ayutthayastudies.aru.ac.th