สถาบันอยุธยาศึกษา - เวียงและวังในสมัยกรุงศรีอยุธยา

หน้าหลัก

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

เวียงและวังในสมัยกรุงศรีอยุธยา

สาระน่ารู้

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

ประวัติศาสตร์อยุธยา

ศิลปวัฒนธรรม ประเพณี

ภูมิปัญญาท้องถิ่นอยุธยา

อยุธยากับนานาชาติ

สาระน่ารู้:สมเด็จพระนเรศวร

สาระน่ารู้ประวัติศาสตร์

สาระน่ารู้วัฒนธรรม ประเพณี
สมุดข่อย และคัมภีร์ใบลาน กรุสมบัติจากบรรพชน เครื่องทองไทยสมัยอยุธยา โขน ตำรับยาโบราณชาวกรุงเก่า ดนตรีไทยในวัฒนธรรมไทย

Last comments
No comment...

เวียงและวังในสมัยกรุงศรีอยุธยา

เวียงและวังในสมัยกรุงศรีอยุธยา
ศรีศักร วัลลิโภดม

           บรรดาโบราณสถาน อันเป็นมรดกทางวัฒนธรรมของประชาชนที่อยู่ในดินแดนประเทศไทยหรือประเทศสยาม ตั้งแต่สมัยเริ่มแรกของประวัติศาสตร์จนถึงสมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานีนั้น เท่าที่ข้าพเจ้าได้ศึกษาและสำรวจมา พบว่าอาจจัดเป็นประเภทใหญ่ ๆ ได้ 3 อย่างคือ เวียง วัง และวัด แต่ละประเภทนี้มีทั้งลักษณะที่คล้ายคลึงกันและที่แตกต่างกัน ในด้านที่เหมือนกันหรือคล้ายกันก็คือ ทั้งสามประเภทมีขอบเขตแสดงอาณาบริเวณ เช่น เวียงมีกำแพงและคูน้ำล้อมรอบ วังและวัดมีรั้วรอบขอบชิดเช่นเดียวกัน ในด้านที่แตกต่างกันก็คือ ขนาดและหน้าที่ความสำคัญ เวียงมีขนาดใหญ่เป็นที่อยู่อาศัยของชนหลายกลุ่มหลายชั้นและทำหน้าที่เป็นเครื่องปกป้องการรุกรานจากข้าศึกศัตรู ภายในเขตเวียงก็มีวังและวัดรวมอยู่ด้วย หรือถ้ามองให้ละเอียดในลักษณะโครงสร้างทั้งด้านกายภาพและด้านสังคม วังและวัดก็เป็นองค์ประกอบส่วนหนึ่งของเวียงนั้นเอง วังเป็นขอบเขตที่อยู่อาศัยของชนชั้นสูง ซึ่งได้แก่พระมหากษัตริย์และพระราชวงศ์ และเป็นที่ทำการในด้านการปกครองและการบริหารของรัฐบาลอีกด้วย ภายในวังมีปราสาทราชมณเฑียรอันเป็นที่ประทับ และที่ว่าราชการบ้านเมืองและที่ประกอบพระราชพิธีสำคัญๆ ของพระมหากษัตริย์ ส่วนวัดเป็นขอบเขตของทางศาสนาโดยตรง เป็นบริเวณที่ประกอบด้วยพุทธสถานหรือพุทธาวาส มีพระอุโบสถ พระสถูป เจดีย์ และวิหาร และสังฆาวาส อันเป็นที่อยู่อาศัยของพระภิกษุสงฆ์
           สมัยก่อนการสร้างพระนครศรีอยุธยาเป็นราชธานี เราไม่ใคร่ได้รายละเอียดเกี่ยวกับลักษณะหน้าที่ของเวียงและวังดีเท่าที่ควร เพราะโบราณสถานทั้งสองประเภทนี้มักก่อสร้างด้วยวัสดุที่มีความคงทนถาวรน้อย เช่นกำแพงเมืองสร้างด้วยดินและปราสาทราชวังสร้างด้วยเครื่องไม้ ยกเว้นแต่เพียงวัดเท่านั้น ที่ก่อสร้างด้วยอิฐหรือศิลาแลงและปูน จึงเหลือเป็นประจักษ์พยานถึงความรุ่งเรืองในอดีตได้ดี จนกระทั่งสมัยกรุงศรีอยุธยาเราจึงเริ่มเห็น และเข้าใจลักษณะและหน้าที่ที่แท้จริงของเวียง วัง และวัด เพราะเป็นเวลาที่โบราณสถานทั้งสามประเภทก่อสร้างด้วยวัสดุที่คงทนถาวรและเหลือร่องรอยให้ได้เห็นได้ศึกษาในปัจจุบัน และจากหลักฐานทางสถาปัตยกรรมของเวียง วัง และวัดดังกล่าวนี้ ทำให้ได้แลเห็นถึงการเปลี่ยนแปลงในทางสังคมและวัฒนธรรมของกรุงศรีอยุธยาในระยะเวลาต่าง ๆ ได้เด่นชัด ในที่นี้ข้าพเจ้าจะจำกัดตัวเองอยู่เพียงแต่การศึกษาลักษณะการเปลี่ยนแปลงทางสังคมและวัฒนธรรมในสมัยกรุงศรีอยุธยา ซึ่งสะท้อนให้เห็นจากลักษณะทางสถาปัตยกรรมของเวียงและวังเป็นสำคัญ

เวียง
           ในสมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ซึ่งเริ่มตั้งแต่ พ.ศ.1893 เป็นต้นมานั้น บรรดาเวียงหรือตัวเมืองต่าง ๆ ในราชอาณาจักรมีทั้งประเภทที่มีรูปร่างไม่สม่ำเสมอ (Irregular) เช่น เป็นรูปรีหรือรูปเหลี่ยมมนและประเภทที่มีรูปร่างสม่ำเสมอเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า เมืองที่มีรูปร่างไม่สม่ำเสมอนั้นส่วนมากเป็นของที่มีมาแต่สมัยทวารวดีและลพบุรีแล้ว เมืองเหล่านี้ไม่ได้โรยร้างไป เพราะยังตั้งอยู่ในตำแหน่งที่มีพื้นที่แวดล้อมเป็นที่อุดมสมบูรณ์ทำการเกษตรได้ดี และแม่น้ำลำคลองไม่ตื้นเขิน ยังใช้เป็นเส้นทางคมนาคมได้ดี เช่น เมืองลพบุรี เมืองอินทรบุรี เมืองนครชัยศรี เป็นต้น ส่วนเมืองที่มีรูปร่างสม่ำเสมอนั้น เป็นของที่เกิดขึ้นในสมัยลพบุรี ราวพุทธศตวรรษที่ 17 - 18 เป็นต้นมา เวียงเหล่านี้เกือบทั้งหมดยังคงสภาพอยู่เรื่อยมาจนกระทั่งสมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี เช่น เมืองเพชรบุรี ราชบุรี สุพรรณภูมิ เป็นต้น อย่างไรก็ตาม เวียงทั้งสามประเภทนี้ ก็มีคูน้ำและกำแพงดินล้อมรอบเป็นส่วนมาก อันที่จะก่อสร้างกำแพงเมืองด้วยวัตถุถาวร เป็นอิฐหรือแลงนั้นไม่ใคร่มี ที่พบก็มีเพียงที่เมืองพิมายแห่งหนึ่งและเมืองสิงห์ริมแม่น้ำแควน้อยในเขตจังหวัดกาญจนบุรี ที่เมืองพิมายกำแพงแลงมีไม่ตลอด พบบริเวณตอนประตูทางออกทั้ง 4 ด้านเท่านั้น ลักษณะกำแพงตอนบนทำเป็นเส้นโค้งมีลวดบัวแบบเดียวกันกับกำแพงนครธมในประเทศกัมพูชา ส่วนที่เมืองสิงห์ในเขตจังหวัดกาญจนบุรี มีกำแพงแลงก่อขึ้นบนฐานดินโดยรอบ ลักษณะคล้ายกับกำแพงแลงของเมืองพิมาย ถัดกำแพงแลงออกไปมีคันดินโอบรอยอยู่อีกหลายชั้น รวมทั้งหมดราว 7 ชั้น เป็นลักษณะพิเศษอยู่เมืองเดียว ในบรรดาเมืองโบราณที่พบในดินแดนประเทศไทย
           บรรดาเวียงที่ก่อด้วยอิฐถือปูนหรือก่อด้วยศิลาแลง มีใบเสมาและป้อมปราการแข็งแรงนั้น เพิ่งเกิดขึ้นในสมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี เวียงที่เป็นตัวอย่างดีเลิศของลักษณะกำแพงและป้อมปราการก็คือ เมืองกำแพงเพชร ชื่อเมืองคงมีมีความสัมพันธ์กับลักษณะของกำแพงอย่างไม่ต้องสงสัย ดังนั้นถ้าหากพิจารณาความเก่าแก่ของชื่อเมืองตามที่พบในศิลาจารึกแล้วก็อาจกล่าวได้ว่า มีอายุอย่างน้อยตั้งแต่สมัยสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่สอง (เจ้าสามพระยา) ลงมา เพราะปรากฏในศิลาจารึกหลักที่ 38 ว่า
“พระองค์ท่านเสด็จในกำแพงเพชรบุรีศรีวิมลาสน์ ด้วยพระราชศฤงคารบริพารพล...”

กำแพงแลง ป้อมทุ่งเศรษฐี สมัยอยุธยา พบที่จังหวัดกำแพงเพชร

กำแพงเมืองที่ประกอบด้วยใบเสมาและป้อมปราการเช่นเมืองกำแพงเพชรนี้เป็นของที่สร้างขึ้นอันเนื่องจากการป้องกันการใช้ปืนใหญ่และอาวุธปืนอื่น ๆ เช่นเดียวกันกับบ้านเมืองทางตะวันตก การนำปืนเข้ามาใช้ในการสงครามในบ้านเมืองไทยนั้น นักประวัติศาสตร์และโบราณคดีโดยทั่วไปมักลงความเห็นว่า ตั้งแต่สมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่สองเป็นต้นมา เพราะเป็นสมัยที่โปรตุเกสส่งทูตมาติดต่อด้วยไทยคงได้รับจากโปรตุเกสในยุคนี้ นอกจากนั้นถ้าหากพิจารณาหลักฐานตามเอกสาร เช่น พงศาวดารกรุงศรีอยุธยาแล้ว ก็ยังอาจกล่าวได้ว่า กำแพงและป้อมของเมืองกำแพงเพชร อาจสร้างขึ้นในสมัยรัชกาลของสมเด็จพระชัยราชาธิราชลงมาก็ได้ เพราะเป็นเวลาที่มีชาวโปรตุเกสอยู่ในเมืองไทยแล้ว และชาวโปรตุเกสก็ได้มาเป็นทหารอาสาสมัคร ฝึกหัดการใช้ปืนตลอดจนอาจจะแนะนำการสร้างป้อมปราการให้กับคนไทย ข้าพเจ้ายังสงสัยในเรื่องนี้และยังเชื่อว่าการนำปืนเข้ามาใช้ในสงครามไทย ตลอดจนการสร้างกำแพงเมืองมีใบเสมาและป้อมนั้นมีมาก่อนสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่สอง เพราะข้าพเจ้าได้หลักฐานอีกอย่างหนึ่งว่าที่เมืองศรีสัชชนาลัย ซึ่งบรรดานักประวัติศาสตร์ และวรรณคดีหลายท่านได้พิสูจน์แล้วว่า คือ เมืองเชียงชื่นนั้นมีกำแพงที่ก่อด้วยศิลาแลงในลิลิตยวนพ่ายซึ่งเชื่อกันว่าแต่งขึ้นในสมัยของสมเด็จพระรามาธิบดีที่สอง เมื่อเล่าถึงเหตุการณ์สงครามระหว่างชาวโยนกกับชาวอยุธยา ในสมัยของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถนั้น ระบุถึงการใช้อาวุธปืนในการต่อสู้ และที่เมืองเชียงชื่นนั้นมีข้อความว่า

“บางเมงเป็นขื่อหน้า	ขวางขนัน ก่อนแฮ
มีแม่ยมเป็นแย	แก่งกั้น
เขาสาเกือบกันกรร	เมืองมิ่ง เขาแฮ
คูขอบสามชั้นชรึ้ง	ขวากแขวง ฯ
เร่งหมั้นเหลือหมั้นยิ่ง	วยงเหลก
มี ก่ำแพ่งแลง เลือน	ต่อต้าย
หัวเมืองเตกสยงกล้า	แก่บ่าว
ทังขวาทังซ้ายถ้วน	หมู่หมาย”

ข้าพเจ้าได้ไปสำรวจดูพบว่า กำแพงแลงของเมืองเชียงชื่นหรือเมืองศรีสัชชนาลัยนั้นมีใบเสมาและช่องปืนอยู่ เหลือให้เห็นอย่างชัดเจนทางด้านตะวันออกตอนติดกับวัดนางพระยา แต่ทว่าเชิงเทินหลังใบเสมานั้นมีทางเดินทางทหารแคบ ไม่สามารถหลีกกันได้เหมือนเช่นทางเดินบนกำแพงเมืองกำแพงเพชร ลักษณะการสร้างกำแพงเมืองดังกล่าวนี้ดูไม่เรียบร้อย และถูกแบบเท่าที่ควร สะท้อนให้เห็นถึงความไม่ชำนาญในการสร้างกำแพงเมืองรับทางปืนในระยะแรก ๆ ทางกำแพงเมืองด้านเหนือ ตอนติดกับภูเขาใกล้ๆ กับวัดเจดีย์เจ็ดแถว ยังปรากฏเห็นคันดินและคูน้ำสามชั้นเหลือให้เห็นอยู่ แสดงคติในการป้องกันเมืองแต่โบราณตามที่มีกล่าวไว้ในลิลิตยวนพ่าย

กำแพงเมืองนครศรีธรรมราช สมัยสมเด็จพระนารายณ์

           เท่าที่กล่าวมาแล้วนี้ พอชี้ให้เห็นได้ว่า ลักษณะสถาปัตยกรรมของเวียง มีการเปลี่ยนแปลงขึ้นในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้น อย่างน้อยตั้งแต่รัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถลงมาเป็นเวลาที่มีการติดต่อกับชาวตะวันตก เทคนิควิทยาในเรื่องที่เกี่ยวกับการใช้อาวุธปืนในการทำสงครามแพร่หลายเข้ามา ซึ่งมีผลให้เกิดการสร้างกำแพงเมืองด้วยอิฐหรือศิลาแลงมีใบเสมาและป้อมรับทางปืนขึ้น และลักษณะของเมืองดังกล่าวนี้ ก็แพร่หลายเป็นที่ยอมรับกันต่อมา จึงปรากฏตามภาพจิตรกรรมฝาผนังหรือภาพลายรดน้ำของตู้พระธรรมแสดงรูปของเวียงที่ก่อด้วยอิฐถือปูน มีใบเสมาและป้อมในสมัยต่อๆ มา ข้าพเจ้าเชื่อว่าการสร้างกำแพงเวียงตามแบบเมืองตะวันตกในสมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานีอาจแบ่งได้เป็น 2 ยุค ยุคแรกตั้งแต่รัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถลงมาจนถึงรัชกาลของสมเด็จพระนารายณ์ เป็นยุคที่ได้รับอิทธิพลสถาปัตยกรรมจากพวกโปรตุเกส บรรดาเวียงต่างๆ ที่มีกำแพงก่ออิฐถือปูนมีใบเสมาและป้อมปราการ ได้แก่ เมืองเชียงใหม่ซึ่งก่อกำแพงอิฐทับลงบนคันกำแพงดินเดิมในราวรัชกาลของพระเมืองแก้ว เมืองพิษณุโลกสร้างในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถซึ่งในลิลิตยวนพ่าย ระบุว่า
“ปางถกลกำแพงพระ พิษณุโลกย แล้วแฮ”

           เมืองพระนครศรีอยุธยามีการเปลี่ยนแปลงขยายตัวเมือง และก่อกำแพงเมืองป้อมปราการในสมัยของสมเด็จพระจักรพรรดิ และรัชกาลสมเด็จพระมหาธรรมราชา เพราะเป็นเวลาที่ตระเตรียมการป้องกันพระนครจากการรุกรานของพม่า อย่างไรก็ตามการศึกษาวิเคราะห์ถึงรูปแบบและโครงสร้างทางสถาปัตยกรรมของบรรดาเวียงเหล่านี้ เกือบกล่าวได้ว่ายังไม่มีผู้ใดสนใจศึกษากันเลย จึงเป็นเรื่องที่ท้าทายบรรดานักวิชาการทางประวัติศาสตร์ สถาปัตยกรรมไทยเป็นอย่างยิ่ง
           ยุคทั้งสองตั้งแต่สมัยรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ลงมาจนเสียกรุงศรีอยุธยาเมื่อ พ.ศ.2310 ยุคนี้โดยเฉพาะรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์นั้น กรุงศรีอยุธยามีการติดต่อใกล้ชิดกับฝรั่งเศส มีนายช่างวิศวกรและสถาปนิกของฝรั่งเศสเข้ามามาก มีการสร้างกำแพงเมืองป้อมปราการ ปราสาทราชวัง และตึกรามกันมาก บรรดาเมืองที่มีการก่อสร้างกำแพงและป้อมในยุคนี้ได้แก่ เมืองธนบุรี เมืองนครศรีธรรมราช เมืองสงขลา เมืองปัตตานี เมืองพิมาย เมืองเพชรบูรณ์ เมืองน่าน เมืองลพบุรี เป็นต้น ในเขตจังหวัดกำแพงเพชรฝั่งตรงข้ามกับตัวเมือง มีซากป้อมเก่าอยู่แห่งหนึ่ง เรียกกันว่า ป้อมทุ่งเศรษฐี ก็คงจะสร้างขึ้นในสมัยราวรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ลงมา

กำแพงป้อมเมืองเชียงใหม่ ก่อด้วยอิฐ มีคูน้ำล้อมรอบ

วัง
           ตามหลักฐานทางโบราณคดีในขณะนี้อาจกล่าวได้ว่าก่อนสมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ไม่ปรากฏร่องรอยของปราสาทราชวังหลงเหลืออยู่เลย แต่ก็จะปฏิเสธว่าไม่มีวังไม่ได้ เพราะวังย่อมเป็นของคู่กับสถาบันพระมหากษัตริย์ ซึ่งมีหลักฐานแน่ชัดว่ามีมาช้านานแล้ว นักประวัติศาสตร์ โบราณคดี ส่วนมากลงความเห็นว่าปราสาทราชวังอันเป็นที่ประทับของเจ้าฟ้าเจ้าแผ่นดินและพระราชวงศ์ เป็นสิ่งที่ก่อสร้างด้วยเครื่องไม้ จึงได้หักพังสูญหายไปไม่เหลือร่องรอยให้เห็นปรากฏบนผิวดินอย่างไรก็ตามมีบางท่านเชื่อว่า ปราสาทที่เป็นพระที่นั่งของพระมหากษัตริย์มีมาแล้วแต่ครั้งกรุงสุโขทัยเพราะพบฐานสถาปัตยกรรมที่ก่อด้วยอิฐแห่งหนึ่ง บริเวณหน้าวัดมหาธาตุเมืองสุโขทัย บาฐานนั้นพบพระแท่นมนังคศิลาอาสน์ และจารึกของพ่อขุนรามคำแหงตั้งอยู่ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงทรงเรียกฐานสถาปัตยกรรมแห่งนี้ว่า เนินปราสาท ใช้เป็นที่ประทับว่าราชการของพระมหากษัตริย์ครั้งสุโขทัย ข้าพเจ้าไม่สู้จะแน่ใจนักว่าสถานที่แห่งนี้ เป็นซากปราสาทที่ประทับของพระมหากษัตริย์ เพราะบริเวณโดยรอบเคยมีคูน้ำล้อมรอบคล้ายกับว่าเป็นบริเวณของศาสนสถานมากกว่า บัดนี้คูน้ำดังกล่าวนี้ลบเลือนหมดแล้วแต่ก็ยังพอให้เห็นได้ถ้าสังเกต จากการสำรวจของข้าพเจ้าปักใจว่าบริเวณที่ประทับของพระมหากษัตริย์ และที่อยู่อาศัย ของขุนนางสำคัญ ๆ นั้นอยู่บริเวณตะวันออกของเมือง คือถัดบริเวณที่เรียกว่าเนินปราสาทมายังบริเวณที่เป็นหมู่บ้านเมืองเก่าในปัจจุบัน หรืออีกนัยหนึ่งคือบริเวณรอบ ๆ เขตวัดตระพังทองนั้นเอง เพราะพบร่องรอยของบ่อน้ำกรุด้วยอิฐขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 1 เมตร หรือ 1.30 เมตร หลายสิบแห่ง แสดงให้เห็นว่าเป็นบ่อน้ำที่ใช้อุปโภคบริโภคในเขตที่อยู่อาศัย ซึ่งมีอาคารบ้านเรือนสร้างด้วยเครื่องไม้
           ข้าพเจ้าคิดว่าวังของพระมหากษัตริย์และเจ้านาย สมัยก่อนพระนครศรีอยุธยาสร้างด้วยเครื่องไม้แต่มีรั้วรอบขอบชิดและรั้ววังนั้นก็หาได้ก่อกั้นเป็นกำแพงด้วยอิฐถือปูนไม่ คงเป็นรั้วไม้นั้นเอง เหตุนี้จึงไม่เหลือซากให้เห็นหลักฐานที่แสดงให้เห็นว่าอาคารที่ประทับของกษัตริย์ และเจ้านายสมัยโบราณสร้างด้วยเครื่องไม้ ก็ถือภาพสลักบนหิน เช่น แสดงภาพพุทธประวัติตอนพระพุทธองค์เสด็จโปรดพระนางพิมพา ณ กรุงกบิลพัสดุ์ อาคารที่ประทับลักษณะสร้างด้วยเรือนไม้มีหน้าจั่วและปั้นลมคล้ายกับเรือนทรงไทยในปัจจุบัน ข้างหน้าเรือนที่ประทับมีรูปสลักเป็นกำแพงและประตูวังล้อมรอบ ลักษณะกำแพงสร้างด้วยวัตถุที่ไม่ใช่ไม้ มีลวดลายบัวคว่ำตรงฐานและเส้นลวดบัวตอนจบ ไม่ปรากฏมีใบเสมา ส่วนลักษณะของประตูเป็นเครื่องไม้อย่างไม่ต้องสงสัย อันกำแพงและประตูที่ปรากฏบนภาพสลักหินนี้ ตามความเป็นจริงแล้วยากที่จะพูดได้อย่างแน่ชัดว่าเป็นกำแพงและประตูของวังหรือเวียงกันแน่ เพราะตามภาพเขียนในสมัยหลังๆ ศิลปินมักมุ่งหมายเอาเวียงเป็นส่วนมาก เพราะถือว่าภายในเวียงเป็นที่อยู่ของกษัตริย์และชนชั้นสูง อย่างไรก็ตามจากภาพสลักนี้ เราก็ได้เห็นลักษณะกำแพงและประตูวังหรือเวียง ในแบบอุดมคติของคนในยุคนั้นว่าเป็นเช่นใด ข้าพเจ้ามีความเห็นว่า เฉพาะลักษณะกำแพงนั้นเป็นแบบเดียวกันกับกำแพงเมืองนครธมในประเทศกัมพูชา ส่วนในดินแดนประเทศไทยนั้นคล้ายกันกับกำแพงเมืองพิมาย และกำแพงที่ล้อมปราสาทหินสมัยลพบุรี เช่นที่ปราสาทเมืองต่ำ และปราสาทหินพิมาย เป็นต้น
           สิ่งที่แปลกอีกอย่างหนึ่งในเรื่องของวังสมัยก่อนกรุงศรีอยุธยาก็คือ ดูเป็นการยากที่จะแยกวังออกจากเวียง เพราะในบางแห่งเมืองหรือเวียงมีขนาดเล็กมีเส้นผ่าศูนย์กลางเพียง 500 - 600 เมตร มีกำแพงดินและคูน้ำล้อมรอบ ภายในไม่ปรากฏพบร่องรอยสิ่งก่อสร้างเลย ยกเว้นในบางแห่งก็มีฐานพระสถูปเพียงแห่งหรือสองแห่งและสระน้ำสองสามแห่งเท่านั้น เวียงประเภทนี้ชี้ให้เห็นชัดว่าเป็นวังในตัวเอง ภายในเป็นที่อยู่ของเจ้าเมืองและเจ้านายผู้ปกครองและผู้อื่นที่เกี่ยวข้องเท่านั้น ส่วนประชาชนทั่วไปกระจายกันอยู่ตามหมู่บ้านรอบ ๆ เวียง ใกล้ๆ กับพื้นที่ที่ทำเกษตรกรรม แต่ในยามที่ข้าศึกศัตรูมารุกราน ประชาชนเหล่านั้นจะอพยพครอบครัวเข้ามาอยู่ในเวียงทำการสู้รบป้องกันตัวเอง ในลักษณะนี้จะเห็นได้ว่าวังหรือเวียงมีหน้าที่สำคัญในการป้องกันข้าศึกศัตรู เป็นสิ่งที่แสดงให้เห็นถึงความใกล้ชิดกันระหว่างชนชั้นปกครองกับผู้อยู่ใต้การปกครองของสังคมโบราณก่อนสมัยกรุงศรีอยุธยา ข้าพเจ้าคิดว่าเป็นลักษณะดั้งเดิมของสังคมแบบพ่อกับลูกที่มีมาก่อนการสร้างปราสาทราชวังตามคติสมมติเทวราชที่ได้รับแบบอย่างมาจากวัฒนธรรมอินเดีย ในภาคเหนือของประเทศไทย ซึ่งครั้งหนึ่งเป็นเขตแคว้นของอาณาจักรลานนา มีร่องรอยของโบราณสถานที่มีคูน้ำและคันดินล้อมรอบในลักษณะของเวียงวังเป็นจำนวนมาก ตั้งอยู่บนเนินเขาใกล้กับบริเวณพื้นราบที่ทำเกษตรกรรม โบราณสถานดังกล่าวนี้ บางแห่งก็ตั้งอยู่ติดกันเป็นสองสามเวียงหรือวัง เช่น เวียงมโนราห์ ในเขตอำเภอเชียงแสน และเวียงหวายในเขตอำเภอแม่จัน จังหวัดเชียงราย แสดงให้เห็นถึงการเป็นวังที่อยู่ของบุคคลในระดับผู้ปกครองสองสามท่าน และในเวลาเกิดสงครามเวียง วังดังกล่าวนี้ก็ทำหน้าที่เป็นที่ป้องกันและลี้ภัยของชาวบ้านชาวเมืองในละแวกนั้น ในแหล่งที่เป็นเมืองใหญ่ๆ เช่น เชียงใหม่ พะเยา และเชียงราย จะมีบริเวณที่เป็นเวียงวังแบบนี้กระจายกันอยู่ใกล้ๆ กับตัวเมืองอันเป็นที่ประทับของพระมหากษัตริย์หลายแห่ง ที่เชียงใหม่ ได้แก่ บริเวณที่เรียกว่า เวียงเจ็ดลิน เวียงสวนดอก และเวียงฮ่อ (อยู่ในเขตมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ในปัจจุบัน) และที่พะเยามีเวียงแก้ว เวียงต๋อม และเวียงปู่ล่าม เป็นต้น ล้วนเป็นเวียงวังที่ปรากฏในตำนานพงศาวดารว่า พระมหากษัตริย์หรือเจ้าเมืองโปรดเป็นที่ประทับของเจ้านายชั้นผู้ใหญ่ที่เป็นญาติสนิททั้งสิ้น ในยามศึกสงครามเวียงวังเหล่านี้ก็ทำหน้าที่เป็นป้อมหรือด่านป้องกันเมืองหลวงไปในเวลาเดียวกัน
           สมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ตัวเวียงในระยะแรกๆ อยู่ค่อนมาทางด้านเหนือและด้านตะวันตกโดยมีใจกลางเมืองอยู่บริเวณโดยรอบของหนองโสนหรือบึงพระราม หาได้ขยายเติมเกาะเมืองอย่างที่เห็นในแผนที่ผังเมืองไม่ บริเวณที่เป็นพระราชวังพระเจ้าแผ่นดินนั้น พระราชพงศาวดารระบุว่าตั้งอยู่เขตที่เป็นวัดพระศรีสรรเพชญ เข้าใจว่าบรรดาปราสาทราชมณเฑียรตลอดจนกำแพงวัง คงเป็นของที่ก่อสร้างด้วยเครื่องไม้ ครั้งถึงรัชสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ อันเป็นเวลาที่กรุงศรีอยุธยาได้ผนวกแคว้นสุโขทัยเข้าเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรแล้ว ได้มีการปฏิรูปการปกครอง และการบริหารใหม่ให้เหมาะสมกับสภาพของอาณาเขตที่กว้างใหญ่ ทรงตรากฎมณเฑียรบาลขึ้นเพื่อสร้างความมั่นคง และความปลอดภัยแก่พระมหากษัตริย์และพระราชวงศ์ นับเป็นกฎหมายและระเบียบแบบแผนที่ทำให้สถาบันกษัตริย์ของกรุงศรีอยุธยามีลักษณะที่ใกล้กับระบบเทวราชา และมีความซับซ้อนแตกต่างไปจากสถาบันกษัตริย์ในสมัยก่อนๆ เมื่อเกิดกฎมณเฑียรบาลอันเป็นระเบียบข้อบังคับที่เป็นลายลักษณ์อักษรซึ่งทำให้เกิดการปรับปรุงโครงสร้างทางสังคมขึ้นแล้ว ก็มีผลกระทบไปยังโครงสร้างทางกายภาพของพระราชวัง เริ่มแต่การที่สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ทรงขยายเขตพระราชวังออกมาจดกำแพงเมืองด้านเหนือ ตรงที่มีลำน้ำลพบุรีเป็นคูเมืองทรงย้ายปราสาทราชมณเฑียรอันเป็นที่ประทับมาอยู่ใกล้ริมแม่น้ำ คือบริเวณที่ตั้งพระที่นั่งเบญจรัตนมหาปราสาท (ต่อมาคือพระที่นั่งสุริยาศน์อัมรินทร์) และพระที่นั่งสรรเพชญมหาปราสาท ส่วนบริเวณพระราชฐานเดิมได้ทรง ถวายให้เป็นวัดโดยโปรดให้สร้างวัดพระศรีสรรเพชญขึ้นซึ่งวัดนี้ก็ได้มีการก่อสร้างพระสถูปเจดีย์และวิหารอย่างจริงจัง ตั้งแต่รัชกาลของสมเด็จพระรามาธิบดีที่สองลงมา นับแต่รัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเป็นต้นมา เราเริ่มแลเห็นพัฒนาการของพระราชวัง ในลักษณะที่มีโครงสร้างที่ถาวรและเด่นชัด มีการก่อสร้างกำแพงพระราชวังด้วยอิฐถือปูน แบ่งกำแพงพระราชวังออกเป็นกำแพงชั้นนอก กำแพงชั้นที่สอง และชั้นที่สาม และปราสาทราชมณเฑียรอันเป็นพระที่นั่งต่างๆก็มีการก่อสร้างด้วยอิฐถือปูนขนาดสูงใหญ่ มียอดสูงตระหง่าน แข่งคู่กับยอดพระสถูปเจดีย์ และวิหารในพระพุทธศาสนา การเกี่ยวข้องกับชาวต่างประเทศ โดยเฉพาะยุโรป เช่น โปรตุเกส ฮอลันดา และฝรั่งเศสนั้น มีผลให้เกิดการสร้างกำแพง มีใบเสมารับทางปืน และป้อมล้อมพระราชวัง และวัดพระศรีสรรเพชญขึ้นในลักษณะเดียวกันกับการสร้างกำแพงเมือง หรือเวียงทำให้พระราชวังของกรุงศรีอยุธยา มีลักษณะเป็นเมืองที่ซ้อนอยู่ในเมืองใหญ่อีกทีหนึ่ง การพัฒนาของพระราชวังหลวงของกรุงศรีอยุธยาดังกล่าวนี้ มีผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในเรื่องคติของศูนย์กลางเมือง หรืออีกนัยหนึ่งศูนย์กลางของจักรวาล ในสมัยลพบุรีและสมัยก่อนสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถนั้น บริเวณที่เป็นศูนย์กลางของพระนคร เป็นเรื่องของวัดในทางพุทธศาสนา ซึ่งมักจะได้แก่วัดมหาธาตุ อันเป็นที่ประดิษฐานพระบรมธาตุเช่นที่เมืองสุโขทัย เมืองเชลียง เมืองราชบุรี เมืองสุพรรณบุรี เมืองแพรกศรีราชา ก็มีวัดมหาธาตุ เฉพาะที่กรุงศรีอยุธยาเองก็มีวัดมหาธาตุ และวัดพระราม เป็นวัดสำคัญ มีพระสถูปเจดีย์สูงตระหง่านเป็นสัญลักษณ์ แต่นับตั้งแต่สมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถลงมา ศูนย์กลางพระนครและจักรวาลของพระนครศรีอยุธยา ก็เปลี่ยนมาอยู่ที่พระราชวังหลวง ซึ่งรวมเอาวัดพระศรีสรรเพชญไว้ด้วย วัดพระศรีสรรเพชญได้รับการดูแลเอาใจใส่จากพระมหากษัตริย์เป็นพิเศษ มีพระเจดีย์ โบสถ์ วิหารใหญ่โต และมีการก่อสร้างเพิ่มเติมเรื่อยมา เราได้แลเห็นถึงความสัมพันธ์ระหว่างศาสนากับสถาบันกษัตริย์อย่างแน่นแฟ้นทั้งในโลกนี้และโลกหน้าจากวัดนี้ พระสถูปเจดีย์ขนาดใหญ่ 3 องค์ที่สร้างขึ้นนั้น นอกจากจะบรรจุพระบรมธาตุของพระพุทธเจ้าแล้ว ยังสร้างขึ้นเพื่อเป็นกุศลแด่ พระมหากษัตริย์ที่สวรรคตไปแล้ว บรรดาพระบรมอัฐิขิงพระมหากษัตริย์และพระอัฐิของเจ้านายในพระราชวงศ์ก็นำมาเก็บไว้ หรือสร้างพระสถูปบรรจุไว้ในวัดนี้ทั้งสิ้น พระพุทธรูปที่มีค่าและมีความสำคัญ คือ พระศรีสรรเพชญ ก็สร้างด้วยโลหะหุ้มทองคำเป็นพระประธานของวัดพระศรีสรรเพชญ ในด้านพิธีกรรมการประกอบพระราชพิธีต่างๆ ทั้งทางศาสนา และทางสถาบันพระมหากษัตริย์ก็ล้วนแต่ทำที่วัดพระศรีสรรเพชญเป็นส่วนมาก อันการเปลี่ยนแปลงคติในเรื่องศูนย์กลางของเมือง และจักรวาลมาเป็นที่พระราชวังหลวงนี้ มีปรากฏให้เห็นชัดในวรรณคดีสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้นๆ โดยเฉพาะโคลงกำศรวลศรีปราชญ์ที่ระบุว่า

“อยุธยาไพโรจไต้	ตรีบูร
ทวารรุจิรยงหอ	สรหล้าย
อยุธยายิ่งแมนสูร	สุระโลก รงงแฮ
ถนัดดุจสวรรคคล้ายคล้าย	แก่ตาฯ”

คำว่าอยุธยาไพโรจได้ตรีบูรนี้ หมายถึง พระราชวังหลวงอย่างไม่ต้องสงสัย หาได้หมายถึงกำแพงเมืองที่รายล้อมพระนครอยู่ไม่ เพราะไม่ปรากฏมีเมืองใดในลุ่มน้ำเจ้าพระยานี้เลยที่มีตรีบูร นอกจากโคลงกำศรวลแล้ว ยังมีนิราศนครสวรรค์ ซึ่งพระศรีมโหสถ กวีในสมัยสมเด็จพระนารายณ์ ได้กล่าวถึงความงามของปราสาทราชวังในกรุงศรีอยุธยาว่า

“มณเฑียรทเกือกแก้ว	แถวทงัน
งามเงื่อนแมนมาสรรค์	แต่งตั้ง
วิหารสมเด็จ อัน	โอภาษ
ทุกชั่วชนยลยั้ง	อยู่เพี้ยงพิศวง
สรรเพชญปราสาท ต้าน	หาวหน
ชวยโชติพรายอำพล	เพริศแพร้ว
มกุฎพิมานมน	ทิรเทพ เทียมฤา
โรงเรียบโรงคชแล้ว	ถี่ถ้วนงามสม”

           สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ในสมัยรัชกาลที่ 1 เคยดำรงพระยศเป็นนายสุดจินดาหุ้มแพร ของราชสำนักอยุธยา ก็ได้ทรงพรรณนาความเสียดายในความสวยงามของปราสาทราชวัง ของกรุงศรีอยุธยาไว้เช่นเดียวกัน (ดูเรื่อง ศิลปะอยุธยาสมัยพระนารายณ์ ของ น ณ ปากน้ำ หน้า 45)
           นอกจากบุคคลในกรุงศรีอยุธยาจะมองพระราชวังเป็นศูนย์กลางแห่งความรุ่งเรืองของบ้านเมืองแล้ว บรรดาชาวต่างประเทศที่เข้ามาในกรุงศรีอยุธยา ตั้งแต่รัชสมัยสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมเป็นต้นมาก็มองในทำนองเดียวกัน โยสเซาเต็น พ่อค้าฮอลันดาในสมัยพระเจ้าทรงธรรม และพระเจ้าประสาททอง กล่าวว่า พระราชวังหลวงที่ประทับของพระมหากษัตริย์ ตั้งอยู่บนฝั่งน้ำ เสมือนเป็นเมืองเล็กๆ แยกอยู่อีกเมืองหนึ่ง ปราสาทราชมณเฑียรดูมโหฬาร ตลอดจนอาคารต่างๆ มีสีทองทั้งสิ้น พระมหากษัตริย์สยาม เป็นบุคคลที่ร่ำรวยที่สุดในภาคตะวันออกนี้ ยังไม่มีพระมหากษัตริย์พระองค์ใดในแถบนี้ของโลก ที่จะมีเมืองหลวงใหญ่โตมโหฬารวิจิตรพิสดาร และสมบูรณ์พูนสุขเหมือนพระมหากษัตริย์ในราชอาณาจักรนี้
           ข้อความที่พรรณนาถึง พระราชวังหลวงกรุงศรีอยุธยาโดย ชาวต่างประเทศ ที่ละเอียดลออเห็นภาพพจน์ เห็นจะได้แก่บันทึกของราชทูตลังกา ที่กล่าวว่า
           “เมื่อถึงเขตพระราชวัง แลเห็นปราสาทราชมนเฑียร ล้วนแต่ปิดทองอร่าม...เจ้าพนักงานจึงนำทูตานุทูตเข้าไปในพระราชวัง ผ่านประตู 2 ชั้น ที่ประตูประดับประดาด้วยสีทองและสีอื่นๆ เมื่อล่วงประตูชั้นที่สองเข้าไป ก็ถึงพระที่นั่ง (สรรเพชญปราสาท) สองข้างฐานมุขเด็จพระที่นั่ง มีรูปภาพต่างๆ ตั้งไว้คือ รูปหมีรูปราชสีห์ รูปรากษส รูปโทวาริก รูปนาค รูปพิราวะยักษ์ รูปเหล่านี้ล้วนปิดทองตั้งอย่างละคู่ ตรงหมู่รูปขึ้นไปเป็น (มุขเด็จ) ราชบัลลังค์ก็สูงประมาณ 10 คืบ ตั้งเครื่องสูงรอบ (มุขเสด็จ) ราชบัลลังค์นั้นผูกม่านปักทองงามน่าพิศวง ฝาผนังพระที่นั่งก็ปิดทอง บนราชบัลลังก์ตั้งบุษบกที่ประทับเสด็จออกที่บุษบกนั้น พวกทูตานุทูตเข้าเฝ้า ราชทูตถวายพระราชสาส์นและเครื่องบรรณาการเสร็จแล้ว พระเจ้ากรุงศรีอยุธยา จึงทรงพระกรุณาพระราชทานอนุญาตให้พวกทูตานุทูต ไปเที่ยวดูสถานที่ต่างๆ ในพระราชวังต่อไป”
           บรรดาทูตานุทูตพรรณนาถึงโรงช้าง (โรงยอด) ในและนอกพระราชวัง และได้บรรยายถึงประตูพระราชวังว่า “ประตูพระราชวังยอดปิดทอง ประดับด้วยดอกไม้และเครือไม้ เมื่อแลดูกลับเข้าไปข้างในเห็นพระที่นั่งหลังค่า 5 ชั้น มียอดอันปิดทอง.....พระราชวังอันงามวิจิตรที่กล่าวมานี้ สร้างที่ริมกำแพงใกล้แม่น้ำ ....”

           นอกจากพระราชวังหลวงแล้ว ยังมีวังอีก 2 ประเภทที่เกิดขึ้นในสมัยกรุงศรีอยุธยาภายหลังรัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถลงมา ประเภทแรกคือ วังของพระมหาอุปราช และเจ้าฟ้าที่มีความสำคัญรองลงมา สมัยก่อนสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถวังประเภทนี้ไม่ปรากฏพบ เพราะว่าบรรดาเจ้านายที่สำคัญรองลงมาจากพระมหากษัตริย์นั้น ไม่ได้อยู่ในเมืองหลวง มักโปรดให้ไปครองเมืองลูกหลวง หลานหลวงแต่เมื่อมีการปฏิรูปการปกครอง และการบริหาร ในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถแล้ว บรรดาเจ้านายต่างๆ ก็ประทับอยู่ในเมืองหลวง ทรงมีฐานันดรศักดิ์ และตำแหน่งตามที่ระบุไว้ในกฎมณเฑียรบาล วังของเจ้านายพระองค์แรกที่ดำรงพระยศเป็นพระมหาอุปราช ก็คือวังจันทรเกษมซึ่งสมเด็จพระมหาธรรมราชา โปรดสร้างให้เป็นที่ประทับของสมเด็จพระนเรศวร ราชโอรส ครั้นมาถึงสมัยพระเพทราชาปรากฏมีการตั้งตำแหน่งกรม พระราชวังบวรสถานมงคล (วังหน้า) และกรมพระราชวังบวรสถานพิมุข (วังหลัง) กันขึ้นแล้ว ก็มีการกำหนดวังจันทรเกษมเป็นวังหน้า และสร้างพระราชวังหลังขึ้นที่บริเวณสวนหลวง ซึ่งอยู่ทางทิศตะวันตกของวังหลวง ปัจจุบันบริเวณวังหลังได้ถูกรื้อทำลาย และกลายเป็นที่ตั้งโรงงานแอลกอฮอล์ และหน่วยทหารสรรพาวุธซ่อมยาง ส่วนพระราชวังจันทรเกษมนั้น รัชกาลที่ 4 ได้โปรดให้สร้างขึ้นเป็นที่ประทับในยามแปรพระราชฐานจากพระราชวังหลวงที่กรุงเทพฯ
           ส่วนพระราชวังอีกประเภทหนึ่ง เกิดขึ้นในสมัยสมเด็จพระนารายณ์ คือพระราชวังนารายณ์ราชนิเวศน์ที่ลพบุรี เป็นพระราชวังที่ก่ออิฐถือปูน มีกำแพงพระราชวัง และปราสาทราชมณเฑียรสวยงามไม่แพ้พระราชวังหลวงที่กรุงศรีอยุธยาเหมือนกัน สาเหตุของการสร้างพระราชวังนารายณ์ราชนิเวศน์ขึ้นนั้น สมเด็จพระนารายณ์ทรงเห็นว่า อยุธยาอยู่ใกล้กับทะเลเรือต่างประเทศเข้ามาถึงได้สะดวก และในระยะตอนต้นของรัชกาลนั้น ทางฮอลันดาซึ่งมีกำลังทางกองทัพเรือ ก็คุกคามไทยอย่างหนัก จึงทรงเลือกเมืองลพบุรีหรือละโว้ เป็นเมืองรองจากอยุธยา เพื่อใช้เป็นที่ประทับ และเป็นที่ทำการของรัฐบาลในยามคับขัน อย่างไรก็ตาม เมื่อพิจารณาตามความเป็นจริงแล้ว พระราชวังนารายณ์ราชนิเวศน์ ดูเป็นพระราชวังที่ใช้แประพระราชฐานของสมเด็จพระนารายณ์ และเสด็จมาประทับแทบทุกปีเมื่อสวรรคตก็ ณ พระราชวังนี้ หลังรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์แล้ว พระราชวังนารายณ์ฯ ก็ถูกทอดทิ้ง เพราะก่อนสวรรคตนั้นได้โปรดให้บรรดาขุนนางข้าราชการที่สนิทบวช แล้วทรงอุทิศถวายวังให้เป็นวัดจนถึงสมัยรัชกาลที่ 4 ทรงผาติกรรมพระราชวังนารายณ์ราชนิเวศให้กลับคืนมาเป็นพระราชวังอีก โดยทรงสร้างวัดกวิศรารามขึ้นมาทดแทน แล้วโปรดให้ซ่อมแซมและสร้างพระที่นั่ง อาคาร ในพระราชวังนารายณ์ฯ เป็นที่ประทับสำหรับแปรพระราชฐานอีกแห่งหนึ่ง

ป้อมประจำกำแพงพระราชวัง กรุงศรีอยุธยา

สรุป
           ก่อนสมัยการปฏิรูปการปกครองในรัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ความคิดในการสร้างวังด้วยวัสดุที่คงทนถาวรเช่นการก่ออิฐถือปูนไม่ปรากฏ จากภาพสลักบนแผ่นหิน และจากการที่ไม่พบร่องรอยในทางโบราณคดี ในขณะนี้อาจกล่าวได้ว่า วัง และอาคารที่เป็นปราสาทราชมณเฑียร ล้วนแต่ก่อสร้างด้วยเครื่องไม้ทั้งสิ้น นับเป็นการยากที่จะแยกวังออกจากเวียง เพราะในสภาพสังคมเกษตรกรรมนั้น ประชาชนส่วนใหญ่อาศัยอยู่ใกล้พื้นที่ทำการเพาะปลูก กระจายอยู่ตามหมู่บ้าน ผู้ที่อาศัยอยู่ในเวียงมีจำนวนน้อย ได้แก่บรรดาเจ้านาย และพวกขุนนาง ที่ทำหน้าที่การปกครอง รวมทั้งพวกทหารซึ่งผลัดเปลี่ยนกันมาประจำการ เวียงจึงมีลักษณะกว้างขวางในยามปรกติ สิ่งที่เป็นสัญลักษณ์ของเวียง คือศาสนสถานดังเช่นในสมัยลพบุรี เมืองที่นับถือพระพุทธศาสนาก็มีวัดมหาธาตุเป็นศูนย์กลาง เช่น เมืองสุโขทัย เมืองราชบุรี เมืองลพบุรี เป็นต้น ในยามที่มีศึกมาประชิดเมือง เวียงก็มีลักษณะแออัดเพราะทำหน้าที่เป็นที่หลบภัยให้แก่บรรดาครอบครัวราษฎรที่อพยพจากหมู่บ้านซึ่งตนอยู่เข้ามา และพวกบรรดาชายฉกรรจ์ก็รวมกำลังเป็นทหารสู้รบขับไล่ศัตรู ครั้นถึงสมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ตั้งแต่สมัยพระบรมไตรโลกนาถลงมาอาณาจักรกว้างใหญ่ มีการปฏิรูปการปกครอง และการบริหารใหม่ เกิดลำดับความสูงต่ำของชนชั้นในสังคมขึ้น อีกทั้งบ้านเมืองกลายเป็นรัฐที่ทำการค้าขาย นอกเหนือไปจากการเกษตรกรรม มีพ่อค้าวาณิชต่างชาติเข้ามาติดต่อและตั้งหลักแหล่งภายในเมือง ประกอบทั้งบ้านเมืองมีความมั่นคงขึ้น อันเนื่องจากการค้าขายกับต่างประเทศ และความเจริญในทางเทคนิค วิทยาการ ซึ่งชาวตะวันตกเป็นผู้นำเข้ามา รูปแบบและโครงสร้างของเมืองจึงเปลี่ยนแปลงไป เริ่มแต่การก่อสร้างกำแพงเมืองด้วยอิฐ หรือศิลาแลง มีใบเสมาและป้อมรับทางปืนอย่างเช่นเดียวกับเมืองในยุโรป ภายในเมืองมีพวกพ่อค้า และผู้ที่ประกอบอาชีพอื่นๆ ที่ไม่ใช่การเกษตรอาศัยอยู่ จึงเป็นการยากที่พระมหากษัตริย์และเจ้านายจะอาศัยอยู่ในรั้วในวังที่เป็นเครื่องไม้ เพื่อความปลอดภัย และเพื่อการปกครองให้เกิดความสงบเสงี่ยมเรียบร้อยขึ้นในราชอาณาจักรจึงได้มีการสร้างพระราชวังอันเป็นที่ประทับของพระมหากษัตริย์ และเจ้านายขึ้นในเมืองหลวง พระราชวังก่อสร้างด้วยอิฐถือปูน มีใบเสมา และป้อมเช่นเดียวกันกับกำแพงเวียง นอกจากนั้นยังแบ่งออกเป็นชั้นนอกชั้นในถึง 3 ชั้นด้วยกัน ปราสาทราชมณเฑียรก็เปลี่ยนจากเครื่องไม้มาก่อสร้างด้วยอิฐเป็นตึกใหญ่สูงระฟ้า เคียงคู่พระสถูปเจดีย์และวิหารทางศาสนา อันเป็นสัญลักษณ์ของความสุดยอดมาแต่โบราณจากการสร้างวัดพระศรีสรรเพชญขึ้น ในเขตพระรางวังหลวงของกรุงศรีอยุธยานั้น ทำให้เกิดการเปลี่ยนศูนย์กลางความสำคัญของเมืองจากเขตวัดมหาธาตุมาเป็นพระราชวังแทน พระราชวังของพระนครศรีอยุธยาเปรียบเสมือนเวียงซ้อนเวียงในเมืองเดียวกัน และยิ่งมาในสมัยอยุธยาตอนปลาย ก็เกิดวังของเจ้านายฝ่ายหน้าและฝ่ายหลังเพิ่มขึ้น ในสายตาของคนทั่วไป พระราชวังคือสัญลักษณ์ของเวียง จึงปรากฏในภาพจิตรกรรมฝาผนังแสดงวัง และปราสาทราชมณเฑียร ในลักษณะที่เป็นเมืองเสมอมา คติการสร้างพระราชวังแต่สมัยกรุงศรีอยุธยานั้น ก็สืบต่อมาจนถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทร์

..................................................

ที่มา :
ศรีศักร วัลลิโภดม. (2520). เวียงและวังในสมัยกรุงศรีอยุธยา. ใน เมืองโบราณ. หน้า 67 - 76. ฉบับที่ 3. กรุงเทพฯ : กรุงสยามการพิมพ์.

Walled city and palace in Ayutthaya era
Srisak Wanlipodom

           Among all ancient remains which were cultural heritage of Thailand or Siam since the beginning of Ayutthaya history, as much as I have studied and surveyed, I found that ancient remains were categorized into 3 types which included walled city, the royal palace and temple. Each of them had both similarity and differences. For their similarity, they had the boundary to indicate the area, for example, the walled city was always surrounded by the wall or river, the royal palace and temple also had wall. For the differences, their size and function were different. The area of walled cities was larger and it was a house of many groups of people. Also, it functioned to protect the cities from the enemy’s invasion. The Royal palace and temples were inside the area of walled city. Alternatively, if its physical and social structure were studied, the Royal palace and temple were the components of the walled city. The Royal palace was a residence of the upper class such as the king or the royal family and it was utilized for country administer and government administration in the past. There was the Royal palace that was the palace of the king and utilized for public administer and important various royal ceremonies. Temple was directly the religious area, consisting of Buddhist place or shrine, stupa, pagoda, temple and monastery where it was the residence of the monk.
           About prior to the Ayutthaya period, we do not have much detail related to characteristic and function of the walled city and the royal palace because those ancient remains were usually constructed of less durable material. For example, the city wall was built by soil and wood and it was brought to build the royal palace. Only temples were constructed by brick or sandstone and lime and it remained for visualizing the prosperity in the past. In the period of Ayutthaya, we started to understand the actual characteristic and function of the walled city, the royal palace and temple because it was the period that these three ancient remains were constructed with durable material. According to the evidences of the walled city, the royal palace and the temple architecture, we can clearly see the change of society and culture of Ayutthaya in different periods. However, I will limit myself to study only the change of society and culture of Ayutthaya kingdom which significantly reflects in characteristic of walled city and the Royal palace architecture.

Walled city

           In the kingdom of Ayutthaya starting from the year 1440 B.C., the walled cities or towns had both its irregular structure such as oval or Round Square and regular structure like rectangle. The irregular cities were mostly influenced by Theravada and Lopburi architecture and those cities still remained for your having seen because they were located in the area which was green space for cultivation and surrounded by the river. Moreover, it can be used for transportation very well such as Lopburi, Intanraburi and Nakornchaisri. The regular cities were established in Kingdom of Lopburi between 17th – 18th centuries. Almost of those walled cities still remained such as the kingdom Petchburi, Ratchaburi and Supanbhum. However, those types of walled city were mostly surrounded by the river or the wall. The wall made from durable material such as lime and brick was rarely seen, but we found only Pimai castle stone and Muang Singha which located on Khwae Noi River, Kanchanaburi province. The wall of Pimai Castle stone did not complete the encircles of the castle itself. It had only four doors. The upper door was curved with the lotus like Nakorntom’s wall in Cambodia. Another one in Muang Singha, it had the laterite wall constructed on the base similar to the laterite wall of Pimai castle stone. Next to the laterite wall was encircled by seven levels of ridges. This was only one castle that had its outstanding characteristic in all historic sites found in Thailand.
           The walled city which was constructed by brick or lime or laterite had Sema and strong bulwark which appeared in Ayutthaya period. The walled city which was an excellent characteristic example of wall and bulwark was Kumpaengpetch city. The name of city was undoubtedly related to its wall characteristic. Therefore, if considered from antiquity of city’s name which found in stone inscription, it can be concluded that it existed from the King Ramathibodi II (Chao Sam Phraya) because it appeared the message in 38th stone inscription that:

“His King majesty went to Petchburi Sriwimalas wall by his vassal….”
           The wall city consisted of Sema and bulwark, for example, the city of Kumpeangpetch which was built to protect artillery and other weapons. It was like the western city. Bringing the artillery to use in Thailand, historians and archeologists agreed that it was because Portuguese had sent their diplomatic mission to Thailand since the period of King Ramathibodi II and Thai had been absorbed in this era. In addition, if considered from the historic document such as historical record of Krungsri Ayutthaya, we could see that the wall and bulwark of Kumpeangpetch might be built in the reign of King Phrachairachathirat because it was the time that the Portuguese already resided in Thailand and be the voluntary militaries for training the use of artillery. They might have recommended the construction of bulwark to Thai people. I still wonder and believe that bringing the artillery to use in the war in Thailand and the construction of the wall with Sema bulwark started before the period of King Ramathibodi II because I have proved another evidence which was proved by archeologists, historians and literatures in Lilith Yuan Pai stated that the wall constructed by laterite had started in the era of Muang Chiangchuen which it was believed it has been written in the period of King Ramathibodi II. When talked about the war between Yonok people and Thai farmers in the period of King Boromatrilokkanart, it referred to the use of arllitery for fighting and the following statement appeared at Chiengchuen city

“Bangmeng is the front crossbeam first crossed
And Mea Yom is obstructed
Like the mountain protects the city
Some hurry to fire
Have the wall for taking refuges
There are many people die in the ground”

           I went to survey and found that the wall of Chiengchuen period and also known as Srisatchanalai had Sema and space at the west side next to Wat Dornphranang. Behind the sema had the narrow footpath for military. It was unable to separate from each other as the footpath on the wall of Kumpeangpetch city. The form of the wall construction seemed not to be neat and accurate as it should be. This reflected the unskillfulness of the wall city construction to protect the bullets. The north side was built next to the mountain close to Wat Jedeejettheaw (seven rows of pagoda) with ridge and three levels of ditch, showing the way to protect the city in the ancient age. As mentioned above, we can know that architectural characteristic of the walled city had been changed in the first period of Ayutthaya, during the reign of King Boromatrilokkanart which was the period that Thai contacted with European. Technique of cannon use for making the war which was expanded in Ayutthaya resulted in constructing the wall with brick or laterite and had sema or fortress on the wall. This characteristic of this city became more acceptable and appeared to visualize on mural or the pattern of Lai Kodnam of the Buddha cabinet which showed the image of walled city constructed by brick or lime. Later on, it appeared sema and bulwark. I believed that the city wall was constructed as the pattern of the wall of western city in Ayutthaya which can be divided into two ages. First, from the period of the King Borommatrilokkanart to King Narai was the period that was influenced by Portuguese architecture. Walled cities which had the wall with sema or bulwark, constructed by brick or lime were Muang Chiangmai. The brick wall was mostly constructed on the ridge during the reign of Phra Muangkeaw, The city of Pitsanulok constructed in the reign of the King Borommatrilokkanart. This stated in Lilit Yuan Pai that;

“Prangthakon the wall Phitsanulok”
           The Kingdom of Ayutthaya had been changed and expanded and it started the fortress building in the period of King Jakkrapat and Phra Mahadhammaracha because it was time to protect the capital city from being attacked by the Burmese. However, it can be said that nobody was interested in studying the architecture and structure analysis of the walled cities. For this reason, it is very challenging for Thai historical academician or Thai architects.
           Both eras from the reign of King Narai to the period of losing Ayutthaya kingdom in 2310 B.C., especially in the period of King Narai, Ayutthaya had closely contacted with French. There were many engineers and architects from France and the wall city, fortress, Grand palace and building were constructed in this period. Cities which had the wall and fortress in this age were Thonburi, Nakornsrithamarat, Songkha, Pattani, Pimai, Petchaboon, Nan, and Lopburi etc. There is one ruin fortress called “Pomtungsetthee” in Kumpheangpetch province. In contrast, it is believed that the capital city was constructed in the reign of King Narai.

The Royal Palace

           According to archeaolgical evidences, it showed that no trace of the royal palace remained before the period of Ayutthaya Kingdom but it did not mean there was not the royal palace because it was a couple of royal institute. This was already proved for a long time ago. Most historians and archaeologists agreed that the royal palace was the residence of the king or the royal family and it was constructed by wood, so it was destroyed without any remain for visualizing on the ground. However, some of them believed that the palace was the residence for the king since Sukhothai period because the architectural evidences made by brick was found in the front area of Wat Mahathat, Sukhothai province. On the base, it was found the Manangkhasila palace and stone inscription of Porkhunramkumheang. King Rama V called this architectural evidence as Nernprasart, used for the king’s administration in Sukhothai period. I am not sure whether this area was the palace which was the house of the king because it has been surrounded by river as if it has been religious place. Nowadays, such ditch already disappeared but can be seen if observed. As having surveyed the area, I believed that the palace of the king and the home of noblemen were located in the east of the city, next to the area called Nernprasart to the former village area, or the area around Wats Tapangthong because of the fact that I found the trace of more than ten pools built by brick which had its diameter size of one meter or one and a half meter, showing that it was the source of water used for consumption in the area of their home constructed by wood.
           I believed that the royal palace had been the residence of the king and royalty since former Ayutthaya period constructed by wood and its wall as well was built by wood, not brick or lime. Consequently, no evidence remained. The evidences showing the royal palace of the king and royalty in the ancient age made by wood, was inscribed image on the stone such as the image showing biography of Lord Buddha when going to show clemency to Nang Pimpa at Kabinlapat city. The palace was built by wood with gable and gable end similar to Thai house style in the present day. The front of house had carved image at all sides of the wall and the door. The wall was constructed with material which was not wood but had lotus inverted on the base and no sema. The door was undoubtedly made by wood. It was very difficult to say that the wall and door appeared on this carved image was the wall and door of walled city because painting in later period was mostly focused on the walled city and the artists knew that the walled city was the palace of the king and royalty. However, we have seen the characteristic of the wall and door of walled city or royal palace in this carved image in terms of the attitude of people in that period. I think that only wall architecture was the same as the wall of Nakornthom of Cambodia and Pimai castle stone in Thailand. In Lopburi period, the wall was built to encircle the castle such as Muangtum and Pimai stone castle.
           Interestingly, it is difficult to separate the royal palace from walled city in Ayutthaya period because some cities or walled cities had its diameter only 500 – 600 m. surrounded by the soil wall or ditch and no evidence of building inside, except one or the base of two stupa and few pools only. This type of walled city was like the palace itself. It was house of governors and rulers only and the local people built their house in villages around the walled city close to their cultivated area. When the war occurred, those people would move into the walled city and fought to protect themselves. Therefore, the walled city or royal palace played the role to protect its people from the enemy. In addition, it reflected the close relationship between the ruler and his population in ancient society before the period of Ayutthaya. I think this was the original of paternalism which existed before the period of royal palace construction as an example of Devaraja which was accepted from India culture. In the north of Thailand which has been the kingdom of Lanna, we found the historic sites with many ditches and ridge surrounded as though the walled city mostly located on the hill close to the plain area for agriculture. Some of historic sites were located next to each other for two or three walled city or palace such as Manora walled city in Chiangsan district and Waii walled city in Maechan district, Chiangrai province. It was the house of two or three rulers. Moreover, the walled city or palace was the refuge for the villagers who resided in such area. The larger cities such as Chiang Mai, Phrayao and Chiangrai compounded many walled cities which was close to the royal palace of the king such as the area called Vieng Jetsin, Vieng Suandok and Vieng Hor (inside the area of Chiangmai university) in Chainmai and Vieng Keaw, Viengtom and Viengpoolam in Phrayao. Those were the walled cities which appeared in the historic record which said “the walled cities were the residence of the king or the ruler. When the war occurred, those walled cities or palace functioned as the bulwark or fortress to protect the capital city”.
           In the period of Ayutthaya as the capital city, the walled city was firstly constructed in the north, the south and the center of the kingdom. It was around Nongsano (swamp) or Phraram marsh. For the Royal palace area, the historical record indicated that it situated at Wat Phra Si Sanphet and assumed that the royal palace and its wall were built by wood. Until the reign of Phra Borommatrilokkanart, Sukhothai was absorbed into Ayutthaya kingdom, the administration had been reformed to be in accordant with the kingdom which was larger. The royal family law was enacted to build stability and security to the king and royal family. This was regarded as a law which the ruler of Ayutthaya was similar to Devaraja and much more complicated than the former period. When the royal family laws became official law, it affected to social structure and physical of the royal palace. Since Phra Borommatrilokkanart widened the area of royal palace to the north wall which had Lopburi River as the ditch and his majesty also moved the royal palace to locate on the riverside. This was in the area of Benja Rattanamahaprasart throne-hall (later on was Suriyat Amarin) and Sanphet Mahaprasart throne-hall. The old palace was offered to establish Wat Phra Si Sanphet which stupa and temple were seriously constructed since the King Ramathidobi I. Since the period of Phra Borommatrilokkanart onward, we have seen the development of the royal palace which its structure was more durable and unique. The wall of palace was constructed with lime or brick and divided into three levels which were outer wall, second wall and the third wall. Also, the royal palace became higher equal to the top of Buddha stupa or temple. It was constructed with brick and lime. For the involve with foreigners, especially the European such as the Portuguese, the Hollander, and the French, it affected to the wall building, sema on the wall and fortress around the royal palace. Wat Phra Si Sanphet was similar to the city wall building. The walled cities hid the royal palace of Ayutthaya in the bigger city. The development of the royal palace of Ayutthaya resulted in the change of the idea of city center or the center of universe. In the period of Lopburi and before the reign of Phra Borommatrilokkanart, the center of capital city was the Buddha temples such as Wat Mahathat which was the place to keep the Buddha’s relics. There were many of them; for example, Sukhothai, Chalieng, Ratburi, Supanburi and Preak Siracha also had Wat Mahathat. In Ayutthaya kingdom, there were Wat Mahathat and Wat Phraram which was important temples and had high stupa as its unique. From the Period of Phra Borommatrilokkanart onward, the center of city and universe of Ayutthaya had been changed to the royal palace which included Wat Phra Si Sanphet. Wat Phra Si Sanphet had been patronized from the king. Pagoda, stupa and temple were continuously constructed. We can see the strong relationship between the king and the religion from those temples. The large three stupas did not only contain the Buddha’s relics, but it was also the place for the king or the ruler. The valuable and important Buddha image was Phra Si Sanphet casted by metal and covered with gold, being the principle Buddha image of Wat Phra Si Sanphet. In terms of religion royal ceremony, it was mostly held in Wat Phra Si Sanphet. The change of the city center and universe was more clearly in literature in the beginning period of Ayutthaya, especially Klong Kumsuan Siprach indicating that

“Ayutthaya is very plentiful
It is like the heaven for people who has seen”

           The word Ayutthaya Piroj Tai Triboon” means undoubtedly the royal palace. It did not mean the wall of the city at all because Triboon did not appear in any cities on the Chao Phraya River except this poetry. In addition, Phra Si Mahosod, poet in King Narai period mentioned about the beauty of the royal palace of Ayutthaya in Nirat Nakornsawan that :-

“The palace is very beautiful,
As if it was built on the heaven
The Royal Palace is attractive
For all people have seen
Prasart Si San Phet is gorgeous as well
Mongkut Pimarnmon is also difficult to find other things to compare”

           Phra Bonwornrat Chao Sura Singhanart, Bowornsathan Royal Palace in King Rama I who had been taken the position of Sudjinda Humprae in the royal palace, had described the pity of the royal palace of Ayutthaya kingdom as well (See in the art of Ayutthaya in the period of King Narai written by Paknum, Page 45)
           Not only Ayutthaya’s population saw the Palace as the center of prosperity, but also the foreigner residing in Ayutthaya since the period of Phrachao Songthum. Yousaoten, a merchant from Holland in the period of Phrachao Songthum and Phrachao Prasartthong said that the royal palace of the king was located on the riverside as if it was another small town. The palaces and building had gold color. The king of Siam was one of the richest people in Southeast Asia. There were not any kings in this zone had the huge royal palace and was prosperous as the king in this region”.
           The message which clearly described about the royal palace of Ayutthaya by foreigner was in the record of the envoy from Lungkha. It said that;
           “When arriving at the royal palace area, all royal palaces were glittering in gold. The officials led the diplomats to the palace by entering two doors levels. The door decorated with gold and other color. When we passed the second door, it had the seat for the king (Sanphet Prasart). Both sides of the seat had the image of the lion Naga and the giant. Each image was decorated by a pair of gold. Above the images, it was the bench with ten palm span of height. The bench was decorated with bamboo blind embroidered with gold. The wall was gold as well. The diplomats already finished having an audience with royalty, offer the message and tributes, the king of Ayutthaya allowed those diplomats to sight other area in the royal palace.”
           They also said about the elephant hall which was both inside and outside the palace and described the door of royal palace that “The door of the palace was decorated with flowers and vines. When seeing inside, it can be seen the five levels of the roof of seat. The top one was gold. This amazing royal palace mentioned above was constructed at the wall side close to the river.....”
           Apart from the royal palace, there were two types of palace appeared in the period of Ayutthaya after the reign of Phra Borommatrilokkanart. First, the palace of Phra Maha Auparat and the local ruler could not be found in the period of Phra Borommatrilokkanart because the ruler who was second to the king did not reside in the capital city but they were sent to govern the other city which was town under it. However, when the government reformation occurred in the period of Phra Borommatrilokkanart, the rulers must live in the capital city and had the rank of nobility and position as specified in the royal family law. The palace of the first ruler whose position was Phra Maha Auparat was Chankasem Palace where Phra Mahadhamraja had constructed for his son, King Naresuan. In the period of Phra Phetraja, there was the department, Boworn Stanmongkol Palace (front palace) and Boworn Stanpimuk (Back palace). Chankasem Palace was the front palace and constructed in the back palace in the area of Suanluang in the present. The back palace was located in the west of the royal palace. Nowadays, the back palace was destroyed and became the alcohol factory and artillery millitary. For Chankasem palace, King Rama V had constructed for the resident when his majesty went from the royal palace in Bangkok.
           Another royal palace was built in the reign of King Narai which was Narai Ratchaniwet royal palace in Lopburi. It was the royal palace constructed with brick or lime with its wall and beautiful Prasart Ratchamontien which was not second of the royal palace at Ayutthaya. Narai Ratchaniwet royal palace was built because King Narai thought that Ayutthaya was near the sea and foreign countries could sail in easily. Also, at beginning of this period, Holland which had the large navy hardly threatened Thailand, so Lopburi or Lavo was the second to be selected for Ayutthaya to use for residing and administering in the critical period. However, Narai Ratchaniwet royal palace seemed to be the royal palace used for residing of King Narai and went there every year until die. After the reign of King Narai, Narai Ratchaniwet royal palace was ignored because this royal palace was offered to be the temple. Later in the reign of King Rama V, His Majesty had reformed Narai Ratchaniwet royal palace to become the royal palace again and constructed Wat Witsararam for replacement and then repaired and built Narai Ratchaniwet royal palace for resident.

Conclusion

           Before reformation in the period of Phra Borommatrilokkanart, there was no the idea about building palaces with durable material such as brick or lime. As the image on the inscription stone and no trace in archeology, it can say that all of the royal palace were constructed by wood. It was very difficult to separate the walled city from palace because of agricultural social, most population resided close to their cultivated area in different villages. People residing in the walled city include royalty and nobleman who governed the city and militaries, were very less. The walled cities seemed larger in normal situation. The symbol of walled city was Buddha places as in Lopburi period. The city of which the population was Buddhist , Wat Mahathat would be the center such as Sukhothai, Ratburi and Lopburi. When the enemy sieged the city, the walled city would be very crowded because it was the refuge place for its population and the strong man would be militaries to fight with enemy. In the period of Ayutthaya as the capital city, since the period of Phraborommatrilokkanart onward, the kingdom was very large and had new administrative system. There was the social class and became trading state. Apart from agriculture, there were foreign trader came to make contact and stayed in Ayutthaya and Ayutthaya was more stable because of trading with foreign countries and had technical and technology progress brought by the western country. The pattern and structure of the city has changed. The city wall was made with brick or laterite. There was Sema and fortress as in Europe. There were merchants inside the city and other occupations which was not agriculture. This made difficulty for the king and royalty to live in the palace made of wood. For security and peace in the kingdom, the royal palaces were constructed with brick or lime and had sema and fortress as the walled city. In addition, the wall was divided into three levels. The palace was constructed with brick and it became higher equal to stupa and temple. Wat Phra Si Sanphet was the amazing building since the ancient age. The royal palace of Ayutthaya changed the center of city from Wat Mahathat to Royal palace instead. The royal palace was like the walled city hidden another walled city in the same town. In the end of Ayutthaya kingdom, there was additionally front and back palace. In people’s eyesight, the royal palace was the symbol of the walled city, so it appeared in the wall painting reflecting the palace of the city. The idea for the royal palace building in Ayutthaya period was inherited to Rattanakosin period.
..................................................
Source :
Srisak Wanliphodom. (2520). “Walled city and palace in Ayutthaya period. In the ancienct city. P. 67 - 76. Issue 3rd . Bangkok : Krung Siam printing

สถาบันอยุธยาศึกษา มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนครศรีอยุธยา ๙๖ ถนนปรีดี พนมยงค์ อ.พระนครศรีอยุธยา จ.พระนครศรีอยุธยา
โทรศัพท์ ๐๓๕-๒๔๔-๐๓๓ โทรสาร ๐๓๕-๒๔๑-๔๐๗ ผู้ดูแลเว็บไซต์ : ประภาพร ฉัฐประภา - พัฑร์ แตงพันธ์ และ อายุวัฒน์ ค้าผล