สถาบันอยุธยาศึกษา

หน้าหลัก

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

หัวสาระภา

สาระน่ารู้

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

ประวัติศาสตร์อยุธยา

ศิลปวัฒนธรรม ประเพณี

ภูมิปัญญาท้องถิ่นอยุธยา

อยุธยากับนานาชาติ

สาระน่ารู้:สมเด็จพระนเรศวร

สาระน่ารู้ประวัติศาสตร์

สาระน่ารู้วัฒนธรรม ประเพณี
สมุดข่อย และคัมภีร์ใบลาน กรุสมบัติจากบรรพชน เครื่องทองไทยสมัยอยุธยา โขน ตำรับยาโบราณชาวกรุงเก่า ดนตรีไทยในวัฒนธรรมไทย

Last comments
No comment...

หัวสาระภา

หัวสาระภา
วนิช สุธารัตน์*

หัวสาระภา : เป็นสถานที่สำคัญสมัยกรุงเก่า ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ของเกาะเมือง ปัจจุบันคือ บริเวณที่ตั้งของโรงแรมริเวอร์วิวเพลส ในสมัยกรุงศรีอยุธยา เป็นราชธานี หัวสาระภาเป็นทั้งตลาด และท่าเทียบเรือขนถ่ายสินค้า

คำเรียกชื่อ หัวสาระภา น่าจะเกิดขึ้นหลังจากรัชสมัยของพระมหาธรรมราชา เนื่องจากแต่เดิมกรุงศรีอยุธยา มีสภาพเป็นแหลมที่มีแม่น้ำล้อมอยู่ 3 ด้าน คือ ด้านทิศเหนือ ทิศตะวันตก และทิศใต้ ส่วนทางด้านทิศตะวันออกนั้นยังเป็นแผ่นดินที่ติดต่อกันอยู่มีเพียงคลองคูขื่อหน้า ที่แบ่งเนื้อที่ของเกาะเมืองพระนครศรีอยุธยาทางด้านตะวันออกจากแผ่นดินใหญ่ด้านตะวันออก “คลองคูขื่อหน้านี้เป็นคลองที่มีมาก่อนสมัยสมเด็จพระเจ้าอู่ทอง ทำหน้าที่เป็นคลองลัดที่เชื่อมแม่น้ำลพบุรี แม่น้ำป่าสัก และแม่น้ำเจ้าพระยา บริเวณวัดพนัญเชิงเข้าด้วยกัน เมื่อแรกสถาปนากรุงศรีอยุธยาในสมัยสมเด็จพระเจ้าอู่ทอง (พ.ศ. 1893) คลองลัดแม่น้ำแห่งนี้ได้เปลี่ยนสภาพมาเป็นคลองคูเมืองด้านตะวันออก” (จรรยา มาณะวิท, 2545, หน้า 24) ในสมัยพระมหาธรรมราชาได้โปรดให้ขุดขยายคลองคูขื่อหน้าที่เชื่อมแม่น้ำป่าสักกับแม่น้ำเจ้าพระยา ทำให้เกิดเป็นแม่น้ำป่าสักช่วงระหว่างวัดช่องลม สถานีรถไฟ จนถึงบริเวณหน้าวัดพนัญเชิง ถ้าสังเกตในแผนที่จะเห็นแม่น้ำป่าสัก ในช่วงนี้มีลักษณะเป็นเส้นตรง (ดูแผนที่ประกอบ)

ภาพเกาะเมืองพระนครศรีอยุธยา
ที่มา : ชาญวิทย์ เกษตรศิริ, 2546, หน้า 1

           เหตุที่เรียก หัวสาระภา หรือ หัวสำเภานาวา ก็เนื่องจากว่า คนไทยสมัยกรุงเก่ามีมโนภาพว่า เกาะเมือง กรุงศรีอยุธยา มีรูปพรรณดังสำเภานาวา ดังรายละเอียดต่อไปนี้

           จากคำให้การขุนหลวงวัดประดู่ทรงธรรม (เอกสารจากหอหลวง) กับหนังสืออธิบายแผนที่พระนครศรีอยุธยา (ภูมิสถานกรุงศรีอยุธยา) ได้พรรณนาถึงพระนครศรีอยุธยาอย่างเดียวกันว่าตั้งอยู่บนเกาะหนองโสน มีแม่น้ำล้อมรอบเกาะนั้น มีสัณฐานคล้ายรูปสำเภานาวา ข้างหัวสำเภาอยู่ทิศตะวันออก ส่วนข้างท้ายสำเภาหรือ ท้ายเภตรา อยู่ทิศตะวันตก สอดคล้องกับกลอนเพลงยาวนิราศ กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท (ในรัชกาลที่ 1) ที่บรรยายความทรงจำลักษณะพระนครศรีอยุธยาว่า “บริเวณอื้ออลด้วยชลธี ประดุจเกาะอสุรีลงกา” (สุจิตต์ วงษ์เทศ, 2544, หน้า 17) การสร้างมโนภาพของคนสมัยก่อนก็คือ การนั่งเรือไปรอบ ๆ เกาะ กับการวัดความยาว ของพื้นที่บนเกาะซึ่งยังไม่มีเข็มทิศ หรือการลงพิกัดตามแบบตะวันตก คนไทยจึงเข้าใจกันว่า เกาะเมืองมีรูปพรรณสัณฐาน เป็นสำเภานาวา โดยมีหัวสำเภาอยู่ที่ด้านทิศตะวันออกเฉียงใต้ ชาวกรุงเก่าให้ชื่อบริเวณนี้ว่า หัวสาระภา มโนภาพของสำเภานาวาน่าจะชัดเจนยิ่งขึ้นภายหลังการขุดขยายคลองคูขื่อหน้า ในรัชสมัยของพระมหาธรรมราชา ที่คลองคูขื่อหน้าเปลี่ยนรูปเป็นแม่น้ำใหญ่แล้ว

           พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542 ได้อธิบายความหมายของคำว่า สาระพา, สาระพาเฮโล ว. ไว้ว่า หมายถึง เสียงร้องพร้อม ๆ กัน เพื่อบอกจังหวะให้ออกแรงพร้อมกัน เมื่อเวลาลาก หรือยกของหนัก

           เมื่อพิจารณาจากความเป็นมาของสถานที่และความหมายของคำตามพจนานุกรมก็จะเห็นว่ามีใจความสอดรับกัน ของหนัก ๆ ที่อยู่บนหัวเรือสำเภาที่ต้องอาศัยคนมาก ๆ ช่วยกันยกช่วยกันลากก็มีสมอเรือ และสินค้าทั้งปวง ซึ่งจะจัดลำเลียงขึ้นลงทางส่วนหัวของเรือ ดังนั้นที่บริเวณนี้ในอดีตคงจะมีการเคลื่อนไหวอึกทึกครึกโครมน่าดู

           คำว่า เฮโล สาระพา ซึ่งเด็กรุ่นใหม่ไม่รู้ความหมายกันแล้ว คงจะมีที่มาจากตรงนี้ด้วย จะเห็นได้ว่าหัวสาระภาเป็นคำเพียงหนึ่งคำสามารถเชื่อมโยงองค์ความรู้ได้มากมาย

สถาบันอยุธยาศึกษา มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนครศรีอยุธยา ๙๖ ถนนปรีดี พนมยงค์ อ.พระนครศรีอยุธยา จ.พระนครศรีอยุธยา
โทรศัพท์ ๐๓๕-๒๔๔-๐๓๓ โทรสาร ๐๓๕-๒๔๑-๔๐๗ ผู้ดูแลเว็บไซต์ : ประภาพร ฉัฐประภา - พัฑร์ แตงพันธ์ และ อายุวัฒน์ ค้าผล