สถาบันอยุธยาศึกษา - วันอนุรักษ์มรดกไทย

หน้าหลัก

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

วันอนุรักษ์มรดกไทย

สาระน่ารู้

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

ประวัติศาสตร์อยุธยา

ศิลปวัฒนธรรม ประเพณี

ภูมิปัญญาท้องถิ่นอยุธยา

อยุธยากับนานาชาติ

สาระน่ารู้:สมเด็จพระนเรศวร

สาระน่ารู้ประวัติศาสตร์

สาระน่ารู้วัฒนธรรม ประเพณี
สมุดข่อย และคัมภีร์ใบลาน กรุสมบัติจากบรรพชน เครื่องทองไทยสมัยอยุธยา โขน ตำรับยาโบราณชาวกรุงเก่า ดนตรีไทยในวัฒนธรรมไทย

Last comments
No comment...

วันอนุรักษ์มรดกไทย

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี
กับการอนุรักษ์มรดกไทย
รัฐบาลได้ประกาศให้วันที่ ๒ เมษายนของทุกปี ซึ่งเป็นวันคล้ายวันพระราชสมภพของสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯสยามบรมราชกุมารี เป็น “วันอนุรักษ์มรดกไทย” ด้วยตระหนักในพระปรีชาสามารถในด้านศิลปวัฒนธรรม และพระมหากรุณาธิคุณ ที่ทรงอนุเคราะห์สนับสนุนกิจกรรมอันเนื่องด้วยงานวัฒนธรรมของชาติเสมอมา โดยเฉพาะทรงเป็นแบบอย่างในการบำเพ็ญพระราชกรณียกิจ และพระราชจริยาวัตรในด้านการอนุรักษ์มรดกของชาติในสาขาต่างๆ เช่น พุทธศาสนา ภาษาไทย วรรณกรรม ประวัติศาสตร์ โบราณคดี งานช่าง สถาปัตยกรรมและดนตรีไทย รวมทั้งได้เจริญรอยตามเบื้องพระยุคลบาทในการสร้างสรรค์และธำรงรักษามรดกของชาติให้ยั่งยืนตกทอดไปถึงลูกหลาน พระองค์ได้รับการทูลเกล้าฯถวายพระสมัญญาเมื่อ พ.ศ. ๒๕๓๑ ว่า “เอกอัครราชูปถัมภกมรดกวัฒนธรรมไทย” และ “วิศิษฏศิลปิน” เมื่อพ.ศ. ๒๕๔๖ ซึ่งมีความหมายว่าทรงพระปรีชาสามารถในการเป็นศิลปิน ทรงมีคุณูปการต่องานศิลปวัฒนธรรม และทรงเป็นเมธีทางด้านวัฒนธรรม
จากหนังสือ “สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯสยามบรมราชกุมารีกับการอนุรักษ์มรดกไทย”ซึ่งเขียนโดยผู้ทรงคุณวุฒิ และจัดพิมพ์ขึ้นโดยสำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ เมื่อปีพ.ศ. ๒๕๓๒ ได้กล่าวถึงพระองค์ท่านกับการอนุรักษ์วัฒนธรรมไทยในด้านต่างๆ ซึ่งจะขอสรุปมาเพียงบางส่วน ดังนี้

ด้านพระพุทธศาสนา

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงสนพระราชหฤทัยการศึกษาพระพุทธศาสนา มาตั้งแต่ยังทรงศึกษาในระดับมัธยมศึกษาที่โรงเรียนจิตรลดา ดังจะเห็นได้จากพระราชนิพนธ์บทความสั้นๆ ๓ ย่อหน้า เมื่อปีพ.ศ. ๒๕๑๓ เรื่อง “นตฺถิ ปญฺญาสมา อาภา แสงสว่างเสมอด้วยปัญญาไม่มี” ในย่อหน้าสุดท้ายที่ว่า “สิ่งที่ทำให้คนเราแตกต่างจากสัตว์อื่นๆก็เพราะว่าคนเราย่อมมีปัญญาที่จะนึกคิดและปฏิบัติสิ่งที่ดีมีประโยชน์ และถูกต้องได้ ผู้ที่ยังปฏิบัติสิ่งที่ดีมีประโยชน์และนึกคิดสิ่งต่างๆไม่ได้ก็เปรียบเสมือนผู้ที่ยังไม่มีแสงสว่าง นับว่าเป็นผู้ที่อยู่ในความมืด แม้แสงแดดจะแผดเผาจ้าสักแค่ไหนก็ยังเปรียบเทียบกับแสงปัญญาไม่ได้ เพราะแสงแดดไม่สว่างพอที่จะทำให้คนเรารอบรู้ เห็นแจ้งสิ่งต่างๆได้ จึงกล่าวได้ว่า พระพุทธสุภาษิตที่ว่า “นตฺถิ ปญฺญาสมา อาภา แสงสว่างเสมอด้วยปัญญาไม่มี” นั้นเป็นจริงอย่างที่สุด
ครั้นทรงเข้าศึกษาต่อในคณะอักษรศาสตร์ จุฬาฯ เมื่อต้องทรงศึกษาภาษาบาลีและเรื่องราวทางพระพุทธศาสนามากขึ้น ก็ทรงมีพระราชนิพนธ์เป็นรายงานส่งอาจารย์บ้าง ลงพิมพ์ในวารสารคณะบ้าง เช่น เรื่องศาสนาเกิดขึ้นได้อย่างไร ทรรศนะธรรม ศาสนากับการปกครองระบอบประชาธิปไตย และพระพุทธศาสนสุภาษิต คำโคลง เป็นต้น นอกจากนี้พระองค์ยังทรงมีพระราชกรณียกิจเกี่ยวกับพระบวรพุทธศาสนาอยู่เป็นประจำ เช่น ทรงเคยเป็นแม่กองซ่อมวัดพระแก้ว อันเป็นพระอารามที่สำคัญที่สุดของชาติ ทรงเป็นประธานเดินเทียนประทักษิณพระประธานพุทธมณฑล ทรงนำสวดสรรเสริญคุณพระรัตนตรัยโดยไม่ต้องกางตำรา ทรงริเริ่มการจัดทำบัตรอวยพรวันวิสาขบูชาโดยเขียนคาถาพระบาลีและแปลเป็นภาษาไทยด้วยลายพระหัตถ์ และยังทรงพระราชนิพนธ์วิทยานิพนธ์เรื่อง “ทศบารมีในพระพุทธศาสนาเถรวาท” ที่ทรงจำกัดเฉพาะแบบที่นับถือกันในประเทศไทยและศรีลังกา อันเป็นการค้นคว้าคัมภีร์และหนังสือต่างๆ อย่างกว้างขวางและมากที่สุดในเรื่องบารมีเท่าที่เคยมีผู้ทำมา ซึ่งพระราชนิพนธ์ดังกล่าวเป็นหนังสือที่ทรงคุณค่าให้ความรู้ทั้งด้านอักษรศาสตร์ ธรรมะตลอดจนสังคมวิทยา โดยเฉพาะความหมายของทศบารมีโดยละเอียด ว่ามีลักษณะเช่นใด และต้องบำเพ็ญอย่างใด

ด้านภาษาไทยและวรรณกรรม

พระองค์ทรงเป็นผู้ที่ศึกษาและเข้าพระทัยในภาษาไทยอย่างดีเลิศ มาตั้งแต่สมัยยังทรงพระเยาว์ ทรงได้รับการอบรมฝึกฝนมาตั้งแต่ยังทรงเป็นนักเรียนระดับมัธยมศึกษา ก่อนที่จะเสด็จเข้าทรงศึกษาระดับอุดมศึกษาต่อในคณะอักษรศาสตร์ จุฬาฯ ซึ่งทรงได้รับการฝึกฝนการใช้ภาษาไทยและได้รับการตรวจตราอย่างเข้มงวดจากอาจารย์ผู้สอน แต่ก็มิได้ทรงท้อถอย ความเอาพระทัยใส่ต่อการใช้ภาษาไทยตลอดระยะเวลาที่ทรงศึกษาอยู่ รวมทั้งการได้ทรงศึกษาภาษาบาลีสันสฤตในระยะต่อมา ทำให้ทรงเข้าใจและสามารถใช้ภาษาไทยได้อย่างดีเยี่ยม ทรงเป็นผู้ดำรงรักษามาตรฐานของภาษาไทยได้อย่างดียิ่ง ดังจะเห็นได้จากพระราชนิพนธ์ และพระราชดำรัสในที่ต่างๆจะทรงรำลึกถึงความสมบูรณ์ และสารัตถะของภาษาไทยอยู่เป็นนิจ ไม่ทรงนำคำต่างประเทศมาปะปนเลย ยกเว้นคำศัพท์เฉพาะที่ยังไม่มีการบัญญัติศัพท์เป็นภาษาไทย
ทรงพระราชนิพนธ์วรรณกรรมต่างๆไว้เป็นจำนวนมาก เรื่องประเภทร้อยแก้วของพระองค์ได้รับการยกย่องจากนักอ่านทั้งหลายว่ามีเอกลักษณ์อันเด่นเป็นพิเศษ คือ การใช้ภาษาแบบบรรยายโวหารที่แจ่มแจ้ง กะทัดรัด ไพเราะและมีพระอารมณ์ขัน ส่วนพระราชนิพนธ์ร้อยกรองนั้นก็แสดงให้เห็นความชำนาญในฉันทลักษณ์หรือแบบแผนการประพันธ์ทุกชนิดอย่างแม่นยำ และยังทรงแสดงอัจฉริยภาพทางกวีโวหารอย่างแจ้งชัด คือ ทรงใช้คำที่มีความหมายดีเด่นเหมาะแก่ข้อความ และสละสลวยไพเราะอย่างยิ่ง กล่าวได้ว่าทรงเป็นผู้สร้างสรรค์ผลงานวรรณกรรมอย่างยิ่งใหญ่ทั้งในด้านปริมาณและคุณลักษณะ สมกับทรงเป็นนักอักษรศาสตร์โดยแท้จริง

ด้านประวัติศาสตร์

ทรงนำนักเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าไปทัศนศึกษา วิชาประวัติศาสตร์ ที่ประสาทสิขตภูมิ และประสาทบ้านพลวง วันที่ ๒๑ พฤษภาคม ๒๕๓๑

           สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯสยามบรมราชกุมารี เมื่อทรงศึกษาอยู่คณะอักษรศาสตร์นั้น ทรงสนพระราชหฤทัยในวิชาการหลายสาขาทั้งทางด้านภาษาไทย ฝรั่งเศส บาลีสันสฤต ภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ แต่เมื่อถึงเวลาที่ต้องเลือกวิชาเอกเมื่อทรงอยู่ปีสาม ทรงเลือกเรียนวิชาสาขาประวัติศาสตร์ ทรงเล่าว่าทรงสนพระราชหฤทัยวิชาประวัติศาสตร์มาตั้งแต่ทรงพระเยาว์ ทรงจำได้ว่าพระพี่เลี้ยงอ่านหนังสือเรื่อง “ไทยรบพม่า” ถวายตั้งแต่พระชนมายุสองพรรษา และโปรดมาก ต่อมาสมเด็จพระนางเจ้าฯพระบรมราชินีนาถ ทรงอ่านและทรงเล่าเรื่องพงศาวดารและเกร็ดประวัติศาสตร์ต่างๆพระราชทานเสมอๆ ทำให้พระองค์ยิ่งทรงสนพระราชหฤทัย ทรงเห็นว่าเป็นเรื่องสนุก เมื่อเจริญพระชันษาขึ้น ก็โปรดอ่านหนังสือเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ จึงทรงรู้เรื่องเก่าๆดี ในระหว่างที่ทรงศึกษาอยู่ที่คณะอักษรศาสตร์นี้ พระองค์ทรงมุ่งศึกษาเป็นพิเศษทางด้านประวัติศาสตร์ไทยและเอเชีย นอกจากจะทรงฟังคำบรรยายจากอาจารย์แล้ว ยังโปรดค้นคว้าเพิ่มเติมจากหนังสือต่างๆทั้งภาษาไทยและต่างประเทศ เวลาทรงทำรายงานจะทรงค้นคว้าข้อมูลอย่างละเอียด พิถีพิถัน และเนื่องจากทรงใช้เวลาค้นคว้าและรวบรวมข้อมูลมาก ทำให้ทรงเสียดาย จึงทรงใส่ข้อมูลเสียเต็มที่ จนพระอาจารย์ผู้สอนต้องถวายรายงานคืน และขอให้ทรง”ย่อย” ข้อมูลออกเสียบ้าง ซึ่งกว่าพระองค์จะตัดข้อมูลได้ ก็ทรงถอนพระทัยแล้วถอนพระทัยอีก จนพระสหายถวายพระนามว่า “เจ้ากรมข้อมูล” พระองค์ได้ทรงพระราชทานคำอธิบายในคำนำหนังสือชื่อ “สะพาน : รวมบทความทางประวัติศาสตร์” ไว้ว่า

“.......ประโยชน์อย่างหนึ่งของวิชาประวัติศาสตร์คือ ช่วยให้ผู้ศึกษาได้รู้จักใช้ความคิด รู้จักหาเหตุผลจากข้อมูลต่างๆที่มีอยู่ เป็นการลับสมอง และทำให้ได้รับความรู้อันเป็นประโยชน์ในการดำรงชีวิตและปรับตัวให้เข้ากับสิ่งแวดล้อม ในแง่นี้ ประวัติศาสตร์มิได้ขึ้นอยู่กับข้อมูลที่รวบรวมไว้เพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับการตีความ ประเมินคุณค่าของข้อมูลในแง่มุมใหม่ๆ (ซึ่งเป็นสิ่งที่ทำได้อยู่เสมอ) รวมทั้งยังเป็นการคาดคะเนแนวโน้มในอนาคตด้วย.......”
           เมื่อสำเร็จการศึกษาระดับปริญญาตรีจากคณะอักษรศาสตร์ จุฬาฯแล้ว ยังทรงเรียนต่อในจนจบระดับปริญญาโทสองสาขา คือ ภาษาตะวันออก (บาลี-สันสฤต) ที่จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และจารึกภาษาตะวันออก (จารึกภาษาเขมร-สันสฤต) ที่มหาวิทยาลัยศิลปากร และยังทรงจบการศึกษาดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาพัฒนศึกษาศาสตร์จากมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ อีกด้วย
           ในพ.ศ.๒๕๒๓ ได้ทรงรับราชการเป็นอาจารย์ประจำกองวิชากฎหมายและสังคมศาสตร์ โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า โดยในชั้นแรกทรงรับผิดชอบวิชาประวัติศาสตร์ไทยและทรงเป็นองค์ที่ปรึกษาวิชาสังคมวิทยาและมนุษยวิทยา รวมทั้งวิชาพัฒนาชุมชนด้วย ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๕๒๙ นอกจากพระองค์จะดำรงตำแหน่งเป็นศาสตราจารย์โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าแล้ว ยังทรงเป็นหัวหน้ากองวิชาประวัติศาสตร์เป็นพระองค์แรกอีกด้วย ควบคู่ไปกับการบรรยายในชั้นเรียน “สมเด็จพระอาจารย์” จะทรงใช้สื่อการสอนหลายรูปแบบเพื่อให้การเรียนน่าสนใจ อีกทั้งยังโปรดให้นักเรียนได้ซักถามพระราชทานพระราชวินิจฉัยในเรื่องต่างๆ จากประสบการณ์จริงที่ทรงได้รับจากการตามเสด็จฯพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในภูมิภาคต่างๆ และการเยือนต่างประเทศด้วยพระองค์เอง รวมทั้งยังเสด็จนำนักเรียนนายร้อยไปทัศนศึกษายังสถานที่สำคัญทางประวัติศาสตร์ต่างๆ โดยแต่ละครั้งก็จะทรงร่วมปรึกษากับอาจารย์ในกองเพื่อวางแผนงานอย่างเป็นขั้นตอนและระบบ และหาทางปรับปรุงให้ดีขึ้นอยู่เสมอ นอกจากนี้ยังได้ทรงวางโครงร่างหลักสูตร “พื้นฐานอารยธรรมไทย” อันเป็นวิชาพื้นฐานบังคับสำหรับนักเรียนนายร้อยชั้นปีที่ ๒ ด้วยพระองค์เอง

ด้านงานช่างไทย

ทรงเขียนหรดาลบนแผ่นลายรดน้ำ ในการเสด็จพระราชดำเนินทรงเปิดนิทรรศการเพาะช่าง ๗๔ และทอดพระเนตรผลงานของศิษย์เก่า คณาจารย์และนักศึกษาปัจจุบัน ของวิทยาเขต เพาะช่าง ณ ห้างเซ็นทรัลพลาซ่าลาดพร้าว วันที่ ๗ มกราคม ๒๕๓๐

พระองค์ทรงสนพระทัยในเรื่องงานช่างไทยทุกแขนงเป็นพิเศษ ดังจะเห็นได้ว่า โปรดการวาดรูป ปั้นรูป และงานประดิษฐ์ทางช่างมาแต่ทรงพระเยาว์ โดยได้รับแรงบันดาลใจจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว โดยทรงเล่าถึงภาพแจกันดอกไม้สีม่วง ตั้งอยู่ริมฝาผนังสีแดงว่า พระองค์ทรงวาดขึ้นเพราะทอดพระเนตรเห็นพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงวาดภาพก็เกิดอยากจะทรงวาดบ้าง จึงขอพระราชทานสีจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมาทรงเขียนภาพบ้าง การวาดและเขียนภาพของพระองค์นั้นทรงรับสั่งว่าหลังจากจบม.ศ. ๓ ก็ไม่ได้ทรงวาดรูปอีก นอกจากทรงวาดภาพสัตว์เล่นสนุกๆ จนมาเมื่อปีพ.ศ. ๒๕๒๖ ที่ทรงมีพระราชดำริวาดภาพอย่างจริงจัง โดยที่มิได้ทรงเรียนจากใคร มิได้มีครูสอน แต่ทรงฝึกวาดด้วยพระองค์เอง เมื่อมีผู้ติชมก็ทรงพยายามปรับปรุงการเขียนภาพของพระองค์ตามคำแนะนำของผู้หวังดี โดยทรงทราบคำวิจารณ์จากเจ้าของร้านทำกรอบรูปที่ทรงส่งภาพไปเข้ากรอบ เพราะมีอาจารย์สอนศิลปะจากมหาวิทยาลัยศิลปากรบางท่านไปใช้บริการที่ร้านนี้ เมื่อเห็นภาพเขียนฝีพระหัตถ์ก็ได้กล่าวติชมไว้
นอกจากการวาดภาพแล้ว สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯสยามบรมราชกุมารี ยังได้ทรงแสดงพระปรีชาสามารถในการช่างอยู่หลายเรื่อง ที่สำคัญคือ ทรงเป็นประธานอำนวยการซ่อมบูรณะวัดพระศรีรัตนศาสดารามและพระบรมมหาราชวัง เพื่อสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ ๒๐๐ปี ซึ่งมีความยุ่งยาก ซับซ้อนในการปฏิบัติการซ่อมบูรณะของเก่าอย่างมาก ทรงตรวจเยี่ยมช่างที่ทำการซ่อมอยู่เป็นนิจ ทรงปิดทองที่ซุ้มพระบรมราชานุสาวรีย์ ซุ้มที่ ๓ รัชกาลที่ ๕ บริเวณหลังคาบุษบกด้วยพระองค์เอง ทรงห่วงใยเรื่องวัสดุที่มักจะขาดตลาดอยู่เสมอ บางครั้งทรงพระเมตตาเลี้ยงอาหารแก่ช่างด้วย งานซ่อมบูรณะนี้นับว่าเป็นภาระอันหนักยิ่ง หากมิได้พระองค์ทรงเป็นประธานแล้ว ก็เชื่อว่ายากจะสำเร็จได้เพราะเวลาจำกัดและต้องใช้ทุนทรัพย์มาก นอกจากนี้การซ่อมบูรณะบุษบกทองคำประจำพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร (พระแก้วมรกต) ก็เป็นพระราชดำริของพระองค์ท่าน รวมทั้งยังทรงเป็นที่ปรึกษาการจัดสร้างพระเมรุมาศเพื่อถวายพระเพลิงสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีในรัชกาลที่ ๗ ในปีพ.ศ. ๒๕๒๘ อันเป็นการใหญ่โตและเวลาจำกัดมาก ยากที่จะทำให้เสร็จทันเวลา แต่การที่พระองค์ท่านได้ทรงเป็นที่ปรึกษา ทำให้งานสามารถดำเนินไปอย่างสะดวก รวดเร็ว เพราะเสด็จตรวจตราให้คำแนะนำแก่ช่างที่ปฏิบัติภารกิจเป็นเนืองนิจ และทรงช่วยแก้ปัญหาต่างๆให้ นอกจากนั้นยังทรงจัดตั้งโรงเรียนผู้ใหญ่พระตำหนักสวนกุหลาย(วิทยาลัยในวัง) ขึ้น เพื่อสอนวิชาชีพ ๓ แขนงวิชาคือ วิชาช่างดอกไม้สด วิชาช่างปักสดึงและวิชาอาหารและขนม ซึ่งการตั้งวิทยาลัยในวังนี้นอกจากจะเป็นการใช้ทรัพยากรเกี่ยวกับอาคารสถานที่และบุคลากรอย่างคุ้มค่าแล้ว ยังทำให้ผู้เรียนมีวิชาชีพไปหารายได้ได้ ที่สำคัญที่สุดคือ เป็นการอนุรักษ์งานช่างประณีตศิลป์ต่างๆของชาววัง

ด้านดนตรีไทย

           สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯสยามบรมราชกุมารี ทรงเล่าว่า ดนตรีไทยนี้เล่นแล้วติด ที่ติดมิใช่เพราะทรงสนุกเท่านั้น แต่เพราะมีผู้ที่ทรงถูกพระราชอัธยาสัยร่วมในกิจกรรมดนตรีนั้นด้วย เช่น พระสหายที่ชอบดนตรีอย่างแท้จริงร่วมวงหัดซ้อมด้วย มีพระอาจารย์ที่ไม่ถวายการสอนอย่างเดียว แต่ถวายเรื่องอื่นๆเป็นการบันเทิงพระทัย และก่อให้เกิดความสนพระทัยด้วย ทรงเล่าถึงอาจารย์กำชัย ทองหล่อที่นำบทเพลงไทยเข้าสอนในวิชาวรรณคดีและภาษาไทย ทรงเล่าถึงอาจารย์ภาวาส บุนนาคซึ่งเล่าเรื่องเครื่องดนตรีวิเศษนานาชนิด เป็นประวัติยืดยาวน่าสนใจ ทำให้ทรงได้ความรู้เรื่องเครื่องดนตรีลึกซึ้ง ตลอดจนวิธีสร้างเครื่องดนตรีไทย ทรงทราบแม้แต่แหล่งที่ผลิตว่าที่ใดดี ช่างคนไหนทำดี..... เมื่อสมัยที่ทรงเริ่มเรียนดนตรีใหม่ๆที่เรียนจิตรลดานั้น ทรงได้พระอาจารย์สองท่านคือ ครูนิภา อภัยวงศ์ และครูจินดา สิงหรัตน์ ซึ่งสอนเครื่องสาย คือซอด้วง ซึ่งก็โปรดเหมือนกัน แต่โปรดระนาดมากกว่า แต่ครูเห็นว่าเจ้าฟ้าหญิงตีระนาดไม่เหมาะ ยิ่งเป็นสมเด็จเจ้าฟ้าหญิงพระราชธิดาดูจะเป็นนักเลงมากเกินไป ไม่สมพระเกียรติตามแบบโบราณที่คิดกันประจำ การทรงซอในชั้นต้นจึงค่อนข้างฝืนพระทัยอยู่บ้าง แต่ก็ทรงได้จนถึงทรงอ่านโน้ตเพลงไทยออกทุกรูปแบบ ไม่ว่าจะเป็นตัวหนังสือหรือตัวเลข อย่างไรก็ดี ภายหลัง พระองค์ท่านก็ได้เรียนระนาดเอกอย่างจริงจังที่วังคลองเตย โดยมีครูสิริชัยชาญ ฟักจำรูญ เป็นพระอาจารย์ โดยทรงเรียนอย่างมีแบบแผน จัดท่าตั้งแต่การจับไม้ระนาด การตีระนาดแบบต่างๆและท่าที่ประทับขณะทรงระนาด เมื่อทรงทราบว่าอาจารย์ประสิทธิ์ ถาวรเป็นนักระนาดฝีมือเยี่ยม ก็เสด็จฯไปเยี่ยมร้านของครูอย่างเงียบๆ ทรงใช้เวลากว่า ๒ ชม.เพื่อศึกษาเทคนิคการตีระนาดเอก รวมทั้งโปรดให้เข้าเฝ้าฯที่พระตำหนักจิตรดาฯในเวลาต่อมาด้วย
           เมื่อทรงศึกษาต่อที่คณะอักษรศาสตร์ ก็ทรงดนตรีกับชมรมดนตรีไทยฯ สมัยนั้นทรงเครื่องสายเป็นพื้น และทรงขับร้องบ้าง ทรงเป็นต้นเสียงร้องเพลงจากละครดึกดำบรรพ์เรื่อง “คาวี” ซึ่งธนาคารกรุงเทพฯได้นำไปบันทึกเป็นแผ่นเสียงออกเผยแพร่มาแล้ว นับเป็นการบันทึกแผ่นเสียงเพลงไทยครั้งแรกที่มีพระสุรเสียงขับร้องเพลงไทย
           สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯสยามบรมราชกุมารี นอกจากจะทรงดนตรีไทยแล้ว ยังทรงพระราชนิพนธ์บทกลอนและบทเพลงไว้เป็นอันมาก เพลงแรกคือเพลงลูกทุ่งที่ชื่อว่า “ส้มตำ” แล้วยังมี เพลงเต่าเห่ ซึ่งเป็นบทกล่อมนอนสอนใจเด็กที่มีชื่อเสียงมาก พระองค์ทรงรู้จักคุ้นเคยกับนักดนตรีไทยมากมาย ทรงจำนักดนตรีเหล่านั้นได้แม่นยำและทราบประวัติเป็นอย่างดี หลายท่านที่เป็นนักดนตรีอาวุโส ก็ทรงเคารพนับถือเป็นเยี่ยงครูและศิษย์ เช่น อาจารย์มนตรี ตราโมท บางรายทรงเป็นพระธุระในเรื่องการเจ็บไข้ได้ป่วย เสด็จฯเยี่ยมไข้ถึงโรงพยาบาล เช่น คุณหญิงชิ้น ศิลปบรรเลง คุณหญิงไพฑูรย์ กิตติวรรณ และครูเฉลิม บัวทั่ง เป็นต้น อีกทั้งยังเสด็จฯพระราชทานเพลิงศพเป็นการส่วนพระองค์ เช่น ครูเทวาประสิทธิ์ พาทยโกศล เป็นต้น
           พระราชกิจด้านอนุรักษ์และส่งเสริมดนตรีไทยกล่าวได้ว่ามีมากมายมหาศาลทั้งการเสด็จเป็นประธานทอดพระเนตรการแสดงดนตรีไทย การร่วมทรงดนตรีไทยในโอกาสต่างๆ เช่น งานดนตรีไทยอุดมศึกษา ดนตรีไทยมัธยมศึกษา ดนตรีไทยประถมศึกษา ทรงส่งเสริมให้มีการจัดประกวดดนตรีไทย เช่น การประกวดดนตรีไทยภาคใต้ซึ่งมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ สงขลาจัดขึ้นเป็นประจำ จนมีผลทำให้ดนตรีไทยใน ๑๔ จังหวัดภาคใต้เจริญรุ่งเรืองอย่างทันตาเห็น ทรงสนับสนุนให้เด็กชั้นมัธยมศึกษาได้เรียนรู้เรื่องมโหรี โดยพระราชทานรางวัลการประลองเพลงประเลงมโหรี ซึ่ง สยช. และธนาคารกรุงเทพฯจัดขึ้น และยังเสด็จฯไปพระราชทานรางวัลอีกด้วย นอกจากนี้ยังทรงโปรดเกล้าฯให้มีการชำระโน้ตเพลงโยธวาธิตอย่างต่อเนื่องเป็นเวลากว่า ๔ ปีและโปรดให้พิมพ์เผยแพร่แก่วงดนตรีของนักเรียนทั้งในส่วนกลางและส่วนภูมิภาค และสนับสนุนการประกวดวงโยธวาธิตบรรเลงเพลงไทยแท้ โปรดเกล้าฯให้คุณหญิงไพฑูรย์ กิตติวรรณ ดำเนินการบันทึกเสียงเพลงตับมโหรีของเก่าออกเผยแพร่ ฯลฯ ทั้งหมดที่กล่าวมานี้เป็นเพียงส่วนหนึ่งในพระราชจริยาวัตรของสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯสยามบรมราชกุมารีในส่วนที่เกี่ยวกับดนตรีไทย ซึ่งยากจะกล่าวได้หมด สมแล้วที่อาจารย์เสรี หวังในธรรม ศิลปินแห่งชาติได้กล่าวไว้ว่า “ดนตรีไทยไม่สิ้นแล้วเพราะพระทูลกระหม่อมแก้วเอาใจใส่”
           หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ศิลปินแห่งชาติได้เขียนในคำนำหนังสือ “สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯสยามบรมราชกุมารีกับการอนุรักษ์มรดกไทย” ตอนหนึ่งว่า

“....หน้าที่ในการรักษาและส่งเสริมศิลปวัฒนธรรมของชาตินี้ เป็นภาระอันหนัก หากขาดความกล้าหาญและการตัดสินใจอย่างเด็ดเดี่ยวแล้ว ก็ไม่มีผู้ใดจะรับได้ นอกจากนั้นก็ยังต้องการความเสียสละในเกือบจะทุกทาง ต้องการเวลา ต้องการความอดทน และที่สำคัญที่สุดก็คือจะละเว้นการศึกษาเสียมิได้ ต้องอยู่ในสิกขาตลอดไป ทั้งหมดเหล่านี้เป็นพระคุณลักษณะของทูลกระหม่อม สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ เพราะฉะนั้นผู้ใดที่ได้ทราบและสำนึกในพระบารมีของทูลกระหม่อมแล้ว ความมั่นใจก็จะเกิดขึ้นว่าสมบัติของชาตินั้น คงจะไม่สูญไปโดยง่าย พร้อมกับความภูมิใจที่จะต้องเกิดขึ้นว่า ตัวเรานั้นก็เป็นคนไทย เป็นเจ้าของสมบัติอันล้ำค่าที่ทูลกระหม่อมทรงรักษาไว้นี้ด้วยอีกผู้หนึ่ง......”
ข้อมูลจาก : สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดกำแพงเพชร
รูปภาพประกอบเนื้อหาจาก : เครือข่ายกาญจนาภิเษก

สถาบันอยุธยาศึกษา มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนครศรีอยุธยา ๙๖ ถนนปรีดี พนมยงค์ อ.พระนครศรีอยุธยา จ.พระนครศรีอยุธยา
โทรศัพท์ ๐๓๕-๒๔๔-๐๓๓ โทรสาร ๐๓๕-๒๔๑-๔๐๗ ผู้ดูแลเว็บไซต์ : ประภาพร ฉัฐประภา - พัฑร์ แตงพันธ์ และ อายุวัฒน์ ค้าผล