สถาบันอยุธยาศึกษา - ลอยกระทง ขอขมาธรรมชาติ

หน้าหลัก

ศิลปวัฒนธรรม ประเพณี

ลอยกระทง ขอขมาธรรมชาติ

สาระน่ารู้

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

ประวัติศาสตร์อยุธยา

ศิลปวัฒนธรรม ประเพณี

ภูมิปัญญาท้องถิ่นอยุธยา

อยุธยากับนานาชาติ

Last comments
No comment...

ลอยกระทง ขอขมาธรรมชาติ

ลอยกระทง ขอขมาธรรมชาติ
ลอยกระทง เป็นพิธีกรรมร่วมกันของผู้คนในชุมชน ทั้งสุวรรณภูมิ หรือภูมิภาคเอเซียตะวันออกเฉียงใต้ ที่มีมาแต่ยุคดึกดำบรรพ์ เพื่อขอขมาต่อธรรมชาติ อันมีดินและน้ำที่หล่อเลี้ยง ตลอดจนพืช และสัตว์ที่เกื้อกูลให้พืชพันธุ์ธัญญาหารอุดมสมบูรณ์ มนุษย์จึงมีชีวิตเจริญเติบโตขึ้นได้ ไม่มีหลักฐานยืนยันแน่นอนว่า ลอยกระทงเริ่มมีมาแต่เมื่อไร แต่พิธีกรรมเกี่ยวกับ “ผี” ผู้มีอำนาจเหนือธรรมชาติ มีอยู่กับผู้คนในชุมชนสุวรรณภูมิไม่น้อยกว่า 3,000 ปีมาแล้ว ตั้งแต่ก่อนรับศาสนาพุทธ-พราหมณ์จากอินเดีย ผีสำคัญยุคแรกๆ คือ ผีน้ำ และ ผีดิน ซึ่ง ต่อมาเรียกชื่อด้วยคำยกย่องว่า “แม่พระคงคา” กับ “แม่พระธรณี” มีคำพื้นเมืองนำหน้าว่า “แม่” ที่หมายถึงผู้เป็นใหญ่

           ผู้คนในสุวรรณภูมิรู้ว่าที่มีชีวิตอยู่ได้ก็เพราะน้ำและดินเป็นสำคัญ และน้ำ เป็นสิ่งสำคัญที่สุด เพราะเป็นบ่อเกิดของสิ่งมีชีวิต ดังนั้น เมื่อคนเรามีชีวิตอยู่รอดได้ปีหนึ่ง จึงทำพิธีขอขมา ที่ได้ล่วงล้ำก่ำเกินโดยรู้เท่าไม่ถึงการณ์ เช่น เหยียบย่ำ ถ่ายของเสีย หรือทำสิ่งอื่นใดที่ไม่เหมาะสมเสียครั้งหนึ่ง ขณะเดียวกันก็ทำพิธีบูชาพระคุณไปพร้อมกัน ด้วยการใช้วัสดุที่ลอยน้ำได้ ใส่เครื่องเซ่นไหว้ให้ลอยไปกับน้ำ อาทิ ต้นกล้วย กระบอกไม้ไผ่ กะลามะพร้าว ฯลฯ ช่วงเวลาที่เหมาะสม ที่คนเราเรียนรู้จากประสบการณ์ธรรมชาติ คือ สิ้นปีนักษัตรเก่า ขึ้นปีนักษัตรใหม่ ตามจันทรคติที่มีดวงจันทร์เป็นศูนย์กลาง เพราะเป็นสิ่งที่มีอำนาจทำให้เกิดน้ำขึ้น - น้ำลง
           วันสิ้นปีนักษัตรเก่า คือ วันเพ็ญขึ้น 15 ค่ำ กลางเดือนสิบสอง เพราะน้ำขึ้นสูงสุดในช่วงนี้ เมื่อพ้นไปจากนี้ก็เริ่มขึ้นปีนักษัตรใหม่ เรียกเดือนอ้าย แปลว่าเดือนหนึ่ง ตามคำโบราณนับหนึ่ง สอง สาม ฯลฯ ว่า อ้าย ยี่ สาม เป็นต้น และเมื่อเทียบช่วงเวลา กับปฏิทินตามสุริยคติ ที่มีดวงอาทิตย์เป็นศูนย์กลางก็จะตกราวเดือนตุลาคม - พฤศจิกายนของทุกปี
           ช่วงเวลาต่อเนื่องกันนี้เองที่ทำให้ชุมชนโบราณมีพิธีกรรมเกี่ยวกับน้ำหลายอย่าง เพื่อวิงวอนขอ “แม่” ของน้ำอย่าให้นองหลากมากล้น จนท่วมข้าวที่กำลังออกรวงเต็มที่ มิฉะนั้นข้าวจะจมน้ำตายหมด อดกินไปทั้งปี ดังมีกลอนเพลงเก่าๆ ว่า “เดือนสิบเอ็ดน้ำนอง เดือนสิบสองน้ำทรง เดือนอ้ายเดือนยี่ น้ำก็รี่ไหลลง” ทำให้มีประเพณีแข่งเรือเสี่ยงทาย และการร้องขอ ขับไล่น้ำให้ลงเร็วๆ อย่าให้ท่วมข้าว
           และหลังจากรับศาสนาพุทธ – พราหณ์จากอินเดีย เมื่อราว 2,000 ปีมาแล้ว ราชสำนักโบราณในสุวรรณภูมิ ได้ปรับพิธีกรรม “ผี” เพื่อขอขมาน้ำและดินให้เข้ากับศาสนาที่รับเข้ามาใหม่ ทำให้ความหมายเดิมเปลี่ยนไป กลายเป็นการลอยกระทง เพื่อบูชาพระพุทธเจ้าและเทวดา
           พยานหลักฐานเก่าสุดที่แสดงว่าปรับเปลี่ยนพิธีกรรมเกี่ยวกับผีน้ำและผีดินให้เข้ากับพุทธและพราหมณ์ คือ รูปสลักพิธีกรรมทางน้ำคล้ายลอยกระทงที่ปราสาทหินบายนในนครธม ทำขึ้นราวหลัง พ.ศ. 1700 แต่ระดับชุมชนชาวบ้านทั่วไปยังเข้าใจเหมือนเก่า คือ ขอขมาแม่พระคงคาและแม่พระธรณี ดังมีพยานอยู่ในเอกสารของลาลูแบร์ชาวฝรั่งเศส ที่บันทึกพิธีชาวบ้านในกรุงศรีอยุธยา สมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเอาไว้

ขบวนพระยุหยาตราทางชลมารค

ราชสำนักกรุงศรีอยุธยา ที่อยู่บริเวณที่ราบลุ่มน้ำ มีน้ำท่วมนานหลายเดือน จึงเป็นศูนย์กลางสำคัญที่สร้างสรรค์ประเพณีเกี่ยวกับน้ำขึ้นมาให้เป็น “ประเพณีหลวง” ของราชอาณาจักร มีตราเป็นหลักฐานไว้ในกฎมณเฑียรบาล ว่าพระเจ้าแผ่นดินต้องเสด็จไปประกอบพิธีกรรมทางน้ำ เพื่อความมั่นคงและมั่งคั่งทางกสิกรรมของราษฎร และยังมีขบวนเรือพยุหยาตราทางชลมารค เพื่อประกอบพระราชพิธีโดยเฉพาะ นอกจากนี้ ยังมีเอกสารบันทึกอย่างเป็นทางการ อยู่ในตำราพระราชพิธีกับวรรณคดีโบราณ เช่น โคลงทวาทศมาส ฯลฯ
ประเพณีหลวงอย่างนี้ ไม่มีหลักฐานใดๆ ในบ้านเมืองที่อยู่เหนือกรุงศรีอยุธยาขึ้นไป เช่น รัฐสุโขทัย ซึ่งตั้งอยู่บนที่ดอน น้ำท่วมไม่ถึง จึงไม่มีหลักฐานเกี่ยวกับขบวนเรือพยุหยาตราทางชลมารค ส่วนตระพังหรือสระน้ำในสุโขทัย ก็มีไว้เพื่อกักเก็บน้ำเพื่อใช้ในการบริโภคอุปโภคของวัด และวังที่อยู่ในเมือง และมิได้มีไว้เพื่อกิจกรรมสาธารณ์ อย่างเช่น ลอยกระทง ฯลฯ

           ครั้นถึงสมัยรัชกาลที่ 3 กรุงรัตนโกสินทร์ เป็นช่วงที่บ้านเมืองมั่นคง การศึกสงครามลดลงเกือบหมด การค้าก็มั่งคั่งขึ้น โดยเฉพาะกับจีน พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงโปรดให้ฟื้นฟูประเพณีพิธีกรรมสำคัญเพื่อความอุดมสมบูรณ์ของราชอาณาจักร และด้วยความจำเป็นในด้านอื่นๆอีก จึงได้ทรงพระราชนิพนธ์หนังสือ ตำราท้าวศรีจุฬาลักษณ์ หรือ นางนพมาศ ขึ้นมา โดยสมมุติให้ฉากของเรื่องเกิดขึ้นในยุคพระร่วงเจ้ากรุงสุโขทัย ซึ่งตำราดังกล่าวได้พูดถึงนางนพมาศ ว่าเป็นพระสนมเอกของพระร่วง ที่ได้คิดประดิษฐ์กระทงใบตองเป็นรูปดอกบัวกมุทขึ้น ด้วยเหตุนี้ จึงเกิด กระทง ทำด้วยใบตองแทนวัสดุอื่นๆ แล้วนิยมใช้ลอยกระทงมาแต่คราวนั้นตราบจนทุกวันนี้
           ประเพณีลอยกระทง ทำด้วยใบตองในระยะแรก จำกัดอยู่ในราชสำนักกรุงเทพฯ เท่านั้น มีรายพรรณาเป็นรายละเอียดอยู่ในหนังสือพระราชพงศาวดาร รัชกาลที่ 3 ว่ากรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ ราชธิดาองค์โปรดได้แต่งกระทงเล่นทุกปี เมื่อนานเข้าก็เริ่มแพร่หลายสู่ราษฎรในกรุงเทพฯ แล้วขยายไปยังหัวเมืองใกล้เคียงในบริเวณที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา
           นอกจากนี้ ในศิลาจารึกสมัยสุโขทัย และเอกสารร่วมสมัย ก็ไม่มีปรากฎชื่อ “ลอยกระทง” แม้แต่ในศิลาจารึกของพ่อขุนรามคำแหงก็มีแต่ชื่อ “เผาเทียน เล่นไฟ” ที่มีความหมายอย่างกว้างๆ ว่า การทำบุญไหว้พระ โดยไม่มีคำว่า “ลอยกระทง” อยู่ในศิลาจารึกนี้เลย ส่วนเอกสารและวรรณคดีสมัยกรุงศรีอยุธยาสมัยแรกๆ ก็มีแต่ชื่อ ชักโคม ลอยโคม แขวนโคม และลดชุดลอยโคมลงน้ำ ในพิธีพราหมณ์ของราชสำนักเท่านั้น และแม้แต่ในสมัยกรุงธนบุรีก็ไม่มีชื่อนี้ จนถึงยุคต้นกรุงรัตนโกสินทร์จึงมีปรากฎชัดเจนในพระราชพงศาวดารแผ่นดิน รัชกาลที่ 3 ฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ และเรื่องนางนพมาศ พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ 3 ซึ่งก็หมายความว่า คำว่า “ลอยกระทง” เพิ่งปรากฎในต้นกรุงรัตนโกสินทร์นี้เอง
           กว่าจะเป็นที่นิยมแพร่หลายทั่วประเทศก็ประมาณปี พ.ศ. 2500 หรือก่อนหน้านั้นไม่นานนัก ส่งผลให้เกิด “เพลงลอยกระทง” ในจังหวะของสุนทราภรณ์ ที่เผยแพร่ผ่านทางวิทยุกระจายเสียงที่ไปได้กว้างและไกล จนในที่สุดลอยกระทงก็มีขึ้นเหมือนกันหมดทั่วประเทศ โดยอ้างอิงพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ 3 เรื่องนางนพมาศเป็นสำคัญที่สุด
           เอกสารและวรรณคดียุคกรุงศรีอยุธยาสมัยแรก ๆ มีชื่อ ชักโคม ลอยโคม แขวนโคม และลดชุดลอยโคมลงน้ำ ในพิธีพราหมณ์ของราชสำนักเท่านั้น กว่าจะมีชื่อลอยกระทงก็สมัยหลัง ๆ ต่อ ๆ มามากแล้ว แม้สมัยกรุงธนบุรีก็ไม่เคยมีชื่อนี้ จนถึงยุคต้นกรุงรัตนโกสินทร์ จึงมีชัดเจนอยู่ในพระราชพงศาวดารแผ่นดิน รัชกาลที่ 3 ฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ และเรื่องนางนพมาศ พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ 3

ลอยกระทง จิตรกรรมฝาฝนังในพระอุโบสถวัดเสนาสนารามฯ จ.อยุธยา

ไม่ว่าประเพณีลอยกระทงจะเกิดขึ้น แล้วมีพัฒนาการมาอย่างไรก็ตาม แต่ความหมายที่มีคุณค่ามหาศาล ต่อสังคมปัจจุบันอันควรเผยแพร่ให้เป็นที่ทราบกันอย่างกว้างขวางก็คือ ลอยกระทงแม่พระคงคา ขอขมาธรรมชาติ อันมีดิน และน้ำที่หล่อเลี้ยงเกื้อกูลความมีชีวิต ให้มวลมนุษย์ตลอดจนพืชและสัตว์ ซึ่งก็คือ การสำนึกและรู้คุณต่อแม่พระคงคานั่นเอง

ข้อมูลจาก : สุจิตต์ วงษ์เทศ.ลอยกระทง ขอขมาธรรมชาติ.กรุงเทพฯ : สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ กระทรวงวัฒนธรรม

สถาบันอยุธยาศึกษา มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนครศรีอยุธยา ๙๖ ถนนปรีดี พนมยงค์ อ.พระนครศรีอยุธยา จ.พระนครศรีอยุธยา
โทรศัพท์ ๐๓๕-๒๔๔-๐๓๓ โทรสาร ๐๓๕-๒๔๑-๔๐๗ ผู้ดูแลเว็บไซต์ : ประภาพร ฉัฐประภา - พัฑร์ แตงพันธ์ และ อายุวัฒน์ ค้าผล