สถาบันอยุธยาศึกษา - พระประวัติเบื้องต้นของสมเด็จพระนเรศวร

หน้าหลัก

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

พระประวัติเบื้องต้นของสมเด็จพระนเรศวร

สาระน่ารู้

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

ประวัติศาสตร์อยุธยา

ศิลปวัฒนธรรม ประเพณี

ภูมิปัญญาท้องถิ่นอยุธยา

อยุธยากับนานาชาติ

สาระน่ารู้:สมเด็จพระนเรศวร

สาระน่ารู้ประวัติศาสตร์

สาระน่ารู้วัฒนธรรม ประเพณี
สมุดข่อย และคัมภีร์ใบลาน กรุสมบัติจากบรรพชน เครื่องทองไทยสมัยอยุธยา โขน ตำรับยาโบราณชาวกรุงเก่า ดนตรีไทยในวัฒนธรรมไทย

Last comments
No comment...

พระประวัติเบื้องต้นของสมเด็จพระนเรศวร

สมเด็จพระนเรศวร

เมื่อพระเจ้าหงสาวดีบุเรงนองตีกรุงศรีอยุธยาได้ใน พ.ศ. ๒๑๑๒ แล้ว ได้ขึ้นครองกรุงศรีอยุธยาอยู่ ๓ เดือน ระหว่างนั้นเป็นหน้าฝน จึงถือโอกาสพักพลและปรับปรุงระเบียบการปกครองให้เข้ารูปเรียบร้อย เตรียมเก็บรวบรวมทรัพย์สินและครอบครัวชาวไทยที่จะกวาดต้อนไปยังประเทศพม่าให้พร้อม พอหมดหน้าฝนก่อนจะยกทัพกลับประเทศพม่า พระเจ้าหงสาวดีได้อภิเษกพระมหาธรรมราชาขึ้นครองราชสมบัติกรุงศรีอยุธยา แต่อยู่ในฐานะประเทศราชของพม่า
พระมหาธรรมราชาเป็นเชื้อราชวงศ์พระร่วงกรุงสุโขทัย ได้อภิเษกสมรสกับพระวิสุทธิกษัตรีราชธิดาสมเด็จพระมหาจักรพรรดิกับสมเด็จพระนางสุริโยทัย มีพระโอรสธิดาด้วยกัน ๓ พระองค์ พระองค์ใหญ่เป็นพระธิดา ทรงพระนามว่า “พระสุวรรณเทวี”(๑) พระองค์กลางเป็นพระโอรส ขณะที่ยังทรงพระเยาว์จะมีพระนามว่ากระไรไม่ปรากฏ แต่คนทั้งหลายเรียกกันว่า “พระองค์ดำ” เพราะผิวดำ คู่กับพระอนุชาที่คนเรียกกันว่า “พระองค์ขาว” เพราะผิวกายขาว ต่อเมื่อพระองค์ดำมีพระชันษา ๑๕ ปี พระบิดาได้เสวยราชย์แล้ว จึงทรงรับการสถาปนาขึ้นเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ มีพระนามใหม่ว่า “พระนเรศ” หรือ “พระนเรศวร” ต่อเมื่อเสวยราชสมบัติแล้ว จึงอาจมีพระนามอื่นถวายเมื่อกระทำพิธีราชาภิเษก(๒) แต่เป็นเพราะได้ทรงสำแดงพฤติการณ์พิเศษ ให้เป็นที่ประทับใจแก่ประชาชนชาวไทยและเทศมาตั้งแต่ทรงดำรงตำแหน่งพระเจ้าลูกยาเธอ จนเป็นที่รู้จักพระองค์ในนามนั้นอย่างแพร่หลายเสียแล้ว ฉะนั้นพระนามใหม่จึงไม่มีผู้ใดสนใจ แม้ในหมู่ชาวพม่าและมอญที่ต้องทำสงครามขับเคี่ยวกันตลอดมา ก็เรียกพระนามว่า “พระนเรศ” แต่อย่างเดียว ดังปรากฏอยู่ในพงศาวดารของชาตินั้นๆ

พระนเรศขณะทรงพระเยาว์ในกรุงหงสาวดี

ใน พ.ศ. ๒๑๐๖ เมื่อพระนเรศวรพระชันษาได้ ๙ ขวบ และประทับอยู่ที่เมืองพิษณุโลกนั้น ทางพระนครศรีอยุธยาถูกกองทัพพระเจ้าหงสาวดีบีบบังคับ(ครั้งสงครามขอช้างเผือก) ให้ยอมแพ้และถูกเรียกค่าปรับสงครามหลายอย่าง ไม่แต่เท่านั้นพระเจ้าหงสาวดีได้ตรัสขอพระนเรศวรไปไว้ในกรุงหงสาวดี โดยอ้างว่าจะเอาไปเลี้ยงเป็นราชบุตรบุญธรรม แต่การณ์นี้ได้กลับเป็นประโยชน์แก่พระนเรศวรที่จะได้ศึกษาเล่าเรียนวิชาการทหาร สังเกตนิสัยใจคอของชาวพม่า และเรียนภาษาพม่ามอญชำนิชำนาญ ใช้เป็นประโยชน์ต่อการกู้บ้านเมืองต่อไปในภายหน้าเป็นอย่างดียิ่ง เพราะขณะนั้นพระเจ้าหงสาวดีบุเรงนองมีอำนาจมาก สามารถตีเอาประเทศใกล้เคียงโยรอบมาเป็นขอบขัณฑสีมาอย่างกว้างขวาง และกวาดเอาพราหมณ์อาจารย์และผู้มีความรู้ในด้านต่างๆ มาไว้ ขณะนั้นกรุงหงสาวดีมีสภาพเสมือนศูนย์กลางของการศึกษาทุกสาขาวิชา
นอกจากนั้นยังทรงขอเอาโอรสจากประเทศราชเหล่านั้นมาเลี้ยงไว้เป็นตัวประกันในกรุงหงสาวดีในลักษณะอย่างเดียวกับประเทศไทยอีกหลายองค์ และได้ให้การศึกษาและรับการอบรมเลี้ยงดูอย่างดีด้วยกันทั้งสิ้น ทำให้เจ้าชายต่างชาติต่างภาษาเหล่านั้นมีโอกาสพบปะสมาคมคลุกคลีกันอย่างสนิทสนม ได้เรียนรู้นิสัยใจคอและฝีมือกันเป็นอย่างดี
ต่อมาเมื่อเกิดการบาดหมางขึ้นระหว่างสมเด็จพระมหินทราธิราช ที่ครองกรุงศรีอยุธยากับพระมหาธรรมราชาที่ครองเมืองพิษณุโลก ทั้งๆ ที่ต่างก็เป็นพระญาติกันและเป็นคนไทยด้วยกัน พระมหาธรรมราชาได้ออกไปร้องทุกข์กับพระเจ้าหงสาวดีบุเรงนองถึงกรุงหงสาวดี สมเด็จพระมหาจักรพรรดิกับสมเด็จพระมหินทราธิราช จึงเสด็จไปรับพระวิ

สมเด็จพระมหินทราชา

สุทธิกษัตรีพร้อมกับโอรสธิดาลงมาไว้ในพระนครศรีอยุธยา พระมหาธรรมราชาทราบเรื่องนี้ตั้งแต่กำลังอยู่ในกรุงหงสาวดี จึงนำความขึ้นทูลพระเจ้าหงสาวดี พระเจ้าหงสาวดีตรัสสั่งให้พระมหาธรรมราชารีบกลับมาเตรียมบ้านเมืองและกำลังทหารไว้คอยช่วยเหลือกองทัพหงสาวดีที่จะยกไปในฤดูแล้งที่จะถึง
ในปลาย พ.ศ. ๒๑๑๑ ขณะที่พระเจ้าหงสาวดียกทัพเข้ามาตีกรุงศรีอยุธยานั้น พระนเรศวรมีพระชันษา ๑๕ ปี ทรงเป็นหนุ่มและรู้คิดแล้ว ได้เสด็จมาในกองทัพหลวงด้วย กองทัพหงสาวดีได้ล้อมกรุงศรีอยุธยาอยู่ ๘ เดือน แต่ยังเอาชนะไม่ได้ จึงใช้อุบายที่เกิดจากดำริของพระมหาธรรมราชาลวงเอาตัวพระยาราม ผู้บัญชาการป้องกันพระนครมาคุมตัวไว้และปลอมศุภอักษรประทับตราราชสีห์ของพระยาราม ในฐานะตำแหน่งสมุหนายกไปลวงพระเจ้าไชยเชษฐาที่กำลังยกกองทัพลานช้างลงมาช่วยกรุงศรีอยุธยา โดยส่งกองทัพพม่าออกไปดักซุ่มตีแตกยับเยินระหว่างทาง และให้พระยาจักรีที่เป็นเชลยพม่าในการศึกคราวก่อน เล็ดลอดเข้าไปสร้างความปั่นป่วนขึ้นในกระบวนการป้องกันพระนคร ก่อให้เกิดความยุ่งเหยิงอ่อนแอทั่วไป เป็นเหตุให้กองทัพหงสาวดีระดมเข้าตีพระนครศรีอยุธยาแตกในวันแรม ๑๑ ค่ำ เดือน ๙ ปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๑๑๒ ผลของการที่คนไทยแตกความสามัคคี เห็นแก่ตัว ขาดความยึดมั่นเด็ดเดี่ยว คิดทรยศกันเอง จนถึงกับทำให้เสียกรุงในคราวนั้น พระนเรศวรทรงรู้เห็นโดยตลอด จึงเป็นบทเรียนอันมีค่าอย่างยิ่งสำหรับพระองค์
เมื่อกรุงศรีอยุธยาตกอยู่ในอำนาจพม่า พระเจ้าหงสาวดีโปรดให้ทำพิธีปราบดาภิเษกยกพระมหาธรรมราชาขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดิน ปกครองกรุงศรีอยุธยาในฐานะเมืองขึ้นของกรุงหงสาวดี สมเด็จพระมหาธรรมราชาได้ถวายพระสุวรรณเทวีเป็นพระสนมของพระเจ้าหงสาวดี พระเจ้าหงสาวดีจึงอนุญาตให้พระนเรศวรอยู่ช่วยพระชนกปกครองกรุงศรีอยุธยาตามที่ขอ ในปีแรกที่เสด็จกลับมาอยู่ในราชธานี ทุกสิ่งทุกอย่างเป็นของใหม่สำหรับพระนเรศวรมาก จึงได้แต่ทรงศึกษาหาความชำนาญในราชการบ้านเมืองเท่านั้น ไม่ได้ทรงทำอะไรให้ปรากฏ ต่อมาใน พ.ศ. ๒๑๑๓ พระบรมราชา(๓) เจ้ากรุงกัมพูชาฉวยโอกาสที่กรุงศรีอยุธยากำลังบอบช้ำ ยกกองทัพตีเข้ามาจนถึงชายพระนคร แต่บังเอิญมาเสียเชิงแพ้ไทย ต้องเลิกทัพกลับไป ในการศึกรบกับเขมรครั้งนี้พระนเรศวรทรงมีส่วนได้ร่วมในการรบบ้าง แต่คงอยู่ในตำแหน่งไม่สำคัญนัก

สมเด็จพระมหาธรรมราชา

ใน พ.ศ. ๒๑๑๔ สมเด็จพระมหาธรรมราชาโปรดให้พระนเรศวรขึ้นไปครองเมืองพิษณุโลกขณะนั้นพระชันษาได้ ๑๖ ปี ด้วยทรงมีนโยบายจะฟื้นฟูหัวเมืองฝ่ายเหนือให้แข็งแรงอย่างเดิม และเพื่อสมานการแตกร้าวระหว่างเมืองเหนือกับชาวเมืองใต้ที่บังเกิดขึ้นเสมอมาให้กลับคืนดีเป็นพวกเดียวกัน เนื่องจากพระนเรศวรทรงสมภพในเมืองพิษณุโลก และทรงเป็นที่คุ้นเคยรักใคร่ของผู้เฒ่าผู้แก่ที่นั่นมาก่อน เมื่อเสด็จกลับมาอยู่ใหม่ไม่น่นนักก็เป็นที่นิยมนับถือของชาวพิษณุโลกทุกหมู่เหล่า ทำให้กิจการต่างๆ ในการปกครองของพระองค์เป็นไปโดยสะดวก นับตั้งแต่การคัดเลือกเด็กหนุ่มลูกหลานข้าราชการเข้ามาฝึกหัดใช้ในราชการปกครองและราชการทหาร ทดแทนข้าราชการประจำตำแหน่งดั้งเดิมที่พระชนกทรงเรียกตัวลงมาใช้สอยเสียในพระนครศรีอยุธยาเกือบหมด การนี้กลับเป็นผลดีแก่พระองค์เป็นอันมาก เพราะเป็นโอกาสให้พระองค์ทรงคัดเลือกคนหนุ่มมารับการฝึกอบรมวิชาตามที่ทรงศึกษาเล่าเรียนมาจากกรุงหงสาวดีได้ตามที่ทรงต้องการ ข้าราชการหนุ่มๆ พวกนี้เองที่ได้เป็นกำลังให้พระองค์ทรงบริหารราชการต่างๆ ลุล่วงไปด้วยดีและรวดเร็วตลอดมา
ใน พ.ศ. ๒๑๑๗ พระนเรศวรมีพระชันษา ๑๙ ปี ได้โดยเสด็จพระราชบิดาไปในกองทัพไทยที่ถูกพระเจ้าหงสาวดีเกณฑ์ให้ยกไปสมทบกับกองทัพพม่าเพื่อตีเวียงจันทน์ ซึ่งเกิดจลาจลชิงราชสมบัติกัน เนื่องจากพระเจ้าไชยเชษฐากษัตริย์องค์ก่อน ยกกองทัพไปตีเมืองญวนแล้วเลยสาบสูญไป เมื่อกองทัพไทยเคลื่อนที่ไปถึงตำบลหนองบัวลำภู ด่านของเมืองเวียงจันทน์ เผอิญพระนเรศวรประชวรเป็นไข้ทรพิษ พระเจ้าหงสาวดีจึงทรงอนุญาตให้กองทัพไทยกลับได้ไม่ต้องไปรบพุ่ง

.............................................................

๑. สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงกล่าวว่า พระราชธิดาของสมเด็จพระมหาธรรมราชาองค์นี้ทรงพระนามว่า “พระสุพรรณกัลยาณี”
๒. ปรากฏในบานแผนกกฏหมายขบถศึก ซึ่งสมเด็จพระเอกาทศรถทรงตราขึ้น ออกพระนามสมเด็จพระนเรศวรว่า “สมเด็จบรมบาทบงกชลักษณ อัครปุริโสดม บรมหน่อนราเจ้าฟ้านเรศ เชษฐาธิบดี”
๓. ในพงศาวดารเรียกว่า “พระยาละแวก” เพราะในสมัยนั้นเขมรได้ตั้งราชธานีอยู่ที่เมืองละแวก

..........................................................

รอง ศยมานนท์ และคณะ. ประวัติศาสตร์ไทยสมัยกรุงศรีอยุธยา แผ่นดินสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ ถึงแผ่นดินสมเด็จพระนเรศวรมหาราช. กรุงเทพฯ: มหาวิทยาลัยรามคำแหง.๒๕๑๖.

ภาพประกอบเนื้อหาจากภาพยนต์เรื่อง "ตำนานสมเด็จพระนเรศวรมหาราช"

สถาบันอยุธยาศึกษา มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนครศรีอยุธยา ๙๖ ถนนปรีดี พนมยงค์ อ.พระนครศรีอยุธยา จ.พระนครศรีอยุธยา
โทรศัพท์ ๐๓๕-๒๔๔-๐๓๓ โทรสาร ๐๓๕-๒๔๑-๔๐๗ ผู้ดูแลเว็บไซต์ : ประภาพร ฉัฐประภา - พัฑร์ แตงพันธ์ และ อายุวัฒน์ ค้าผล