สถาบันอยุธยาศึกษา - การแต่งกายสมัยอยุธยาในสายตาฝรั่ง

หน้าหลัก

ศิลปวัฒนธรรม ประเพณี

การแต่งกายสมัยอยุธยาในสายตาฝรั่ง

สาระน่ารู้

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

ประวัติศาสตร์อยุธยา

ศิลปวัฒนธรรม ประเพณี

ภูมิปัญญาท้องถิ่นอยุธยา

อยุธยากับนานาชาติ

Last comments
No comment...

การแต่งกายสมัยอยุธยาในสายตาฝรั่ง

      ในด้านการแต่งกายนั้น ปรากฏเอกสารหลายฉบับว่า คนไทยแต่งกายด้วยเสื้อผ้าน้อยชิ้นมากเมื่อเทียบกับชาติอื่น มีชาวตะวันตกหลายคนที่ได้จดบันทึกเรื่องนี้ไว้โดยละเอียด อาทิเช่น ลาลูแบร์ ซึ่งได้พรรณาไว้อย่างเห็นภาพพจน์ว่า
     "ชาวสยามไม่ค่อยจะได้ห้อหุ้มร่างกายให้มิดชิดนัก... ชาวสยามไปไหนมาไหนด้วยเท้าเปล่ามิได้สวมหมวก เพื่อที่จะปกปิดสิ่งที่อุจาดเท่านั้น เขาจึงพันเอวและขาอ่อนกระทั่งถึงหัวเข่าไว้ด้วยชิ้นผ้ามีดอกดวงยาวประมาณ ๒ โอน^๑ ครึ่ง ซึ่งชาวโปรตุเกสเรียกว่าปาญ (pagne) มาจากศัพท์ละตินว่า pannus ลางครั้งที่ไม่ใช้ผ้าลายเขียนนุ่ง ก็ใช้ชิ้นผ้าไหมเกลี้ยงๆ บ้าง หรือทอที่ริมเป็นลายทอง ลายเงินบ้าง"...
     "ฝ่ายพวกอำมาตย์หรือขุนนางนั้น นอกจากนุ่งผ้าแล้ว ยังสวมเสื้อครุยผ้ามัสลินอีกตัวหนึ่งใช้เหมือนเสื้อชั้นนอกหรือเสื้อคลุม (ถึงเข่า) เขาจะเปลื้องมันออกแล้วม้วนมันเข้าไว้กับบั้นเอว เมื่อเข้าไปหาขุนนางผู้ใหญ่ที่มียศถาบรรดาศักดิ์สูงกว่าตน เป็นการแสดงว่าเขาเตรียมพร้อมอยู่เสมอที่ท่านผู้ใหญ่จะบัญชาให้ไปไหนได้ดังใจเดี๋ยวนั้น นอกไปกว่านั้น บรรดาขุนนางที่เราเห็นเข้าเฝ้าสมเด็จพระเจ้ากรุงสยามในท้องพระโรงนั้น ก็คงนุ่งห่มเสื้อผ้าเต็มยศตามธรรมเนียมขุนนางสยามมีงานพระราชพิธี ฉะนั้นจึงต้องสวมลอมพอกสูงมียอดแหลมไว้กับศรีษะ เสื้อครุยนี้ไม่มีคอ เสื้อตั้งขึ้นไปและแหวกเปิดทางด้านหน้า โดยผู้แต่งมิได้สนใจที่จะกระชับชายให้ปรกกันเพื่อปิดหน้าท้องของตนแต่ประการใด แขนเสื้อนั้นยาวทอดลงมาเกือบถึงข้อมือ กว้างราว ๒ ฟุตโดยรอบ ไม่เห็นถกแขนเสื้อตอนต้นแขนหรือปลายแขนแต่อย่างใด อนึ่ง ตัวเสื้อครุยนั้นยังแคบมาก กระทั่งไม่สามารถผ่านลงและคลุมผ้านุ่งให้มิดชิดได้ คงเป็นรอยกลีบซ้อนกันพับอยู่บั้นเอวกระนั้น"
     นิโคลาส์ แชรแวส ^๒ชาวฝรั่งเศสผู้ติดตามคณะทูตของเชอวาลิเอร์ เดอ โชมองต์ เข้ามาใน พ.ศ. ๒๒๒๘ ได้บรรยายถึงเรื่องการแต่งกายของชาวสยามในทำนองเดียวกันกับที่ลาลูแบร์ได้กล่าวไว้แล้ว แต่ได้ให้รายละเอียดเพิ่มเติมเรื่องเครื่องแต่งกายของผู้หญิงไว้ว่า
      "เครื่องนุ่งห่มของผู้หญิงไม่แปลกกว่าของผู้ชายเท่าไร สำหรับผ้านุ่งนั้นตามสายตาของข้าพเจ้าเห็นว่าออกจะกว้างกว่าของผู้ชายสักหน่อย นางปล่อยให้ชายตก กล่าวคือ ไม่ม้วนเป็นชายกระเบนไปเหน็บไว้ทางเบื้องหลัง ปล่อยชายระเกือบถึงพื้นดิน ตามปกติเป็นผ้านุ่งสีดำ ซึ่งผู้หญิงถือกันว่างามและภูมิฐาน ลางทีก็ทอสอดเส้นทองแล่งหรือเส้นเงินแล่ง มีผ้าแถบมัสลินผืนแคบๆ คาดอก ส่วนอื่นของร่างกายทั้งหมดเปลือย พวกผู้ดีก็สังเกตได้จากสีหน้าท่าทางอย่างพวกเราเหมือนกัน อันบอกลักษณะน่าเกรงขามแก่ผู้ได้พบเห็น นิ้วสวมแหวนเพชรและอัญมณีต่างๆ "
      ปรากฏว่าคำบรรยายตอนท้ายของแชรแวสในย่อหน้าที่แล้วนี้ ขัดกับบันทึกของโยส เชาเต็น^๓ ในประเด็นที่ว่า แชรแวส บอกว่าสามารถเห็นความแตกต่างระหว่างสามัญชนกับชนชั้นสูงได้ แต่โยส เชาเต็น กลับมีความเห็นตรงกันข้าม ดังนี้
      "ทั้งหญิงชายแต่งตัวด้วยผ้าผ่อนน้อยชิ้น เพราะประเทศนี้เป็นประเทศร้อน เขาชอบผ้าสีต่างๆ นุ่งสำหรับส่วนร่างของร่างกาย ส่วนบนนั้นชายใส่เสื้อชั้นในแขนครึ่งท่อน ส่วนหญิงนั้นมีผ้าบางๆ พาดไหล่หรือปิดหน้าอก บนศรีษะมักจะมีปิ่นปักผมไว้และสวมแหวนทองที่นิ้วมือ การแต่งกายเช่นนี้แต่งด้วยกันทั้งคนจนคนมี จึงยากที่จะดูว่าใครรวยใครจน"
      ในเรื่องการใช้เครื่องประดับที่ทำด้วยเพชรพลอยนั้น คนไทยไม่ค่อยใช้เครื่องประดับที่ทำด้วยเพชรพลอยมากนัก ตามเอกสารของครอว์เฟิร์ดและลาลูแบร์กล่าวไว้ดังนี้
      "พวกผู้ชายไม่ใคร่สวมตุ้มหูหรือแหวนประดับนิ้วเลย และในหมู่พวกผู้หญิงนั้น เครื่องประดับที่ธรรมดาที่สุดคือสร้อย สร้อยข้อมือและกำไลมือ ทำด้วยทองคำ มีความเอาใจใส่พิถีพิถันเป็นพิเศษในการจัดเครื่องแต่งกายให้กับเด็กขึ้นไปจนถึงอายุ ๑๔ ปี ในงานที่พระคลังจัดฉลองให้เรานั้น บุตรของท่านและบุตรของพี่ชายท่านประดับประดาด้วยเพชรพลอยกับแหวนพราว และที่สะดุดตาที่สุดเห็นจะเป็นรัดเกล้าทองคำที่ใช้สวมคลอบผมจุก
      ชาวสยามสวมแหวนที่นิ้วท้ายๆ (คือนิ้วกลาง นิ้วนาง นิ้วก้อย) ของมือทั้งสองข้าง และ สมัยนิยมอนุญาตให้สอดสวมได้มากวงเท่าที่จะมากได้ เขาอาจปลงใจซื้อแหวนเพชรก็ได้ในราคาถึงวงละตั้งครึ่งเอกิว^๔ ซึ่งในกรุงปารีสจะมีราคาเพียง ๒ ซอลเท่านั้น พวกผู้ชายไม่รู้จักใช้สร้อยประดับคอของตนหรือภรรยาเลย แต่พวกผู้หญิงและเด็กๆ ทั้งสองเพศรู้จักการใช้ตุ้มหู ตามปกตินั้นตุ้มหูมีรูปร่างเหมือนอย่างลูกปัวร์ (poire – ลูกแพร์) ทำด้วยทองคำ เงิน หรือกาไหล่ทอง เด็กหนุ่มเด็กสาวผู้ดีสวมผู้ดีสวมกำไลข้อมือ แต่จะสวมอยู่ถึงอายุ ๖ หรือ ๗ ขวบเท่านั้น แล้วยังสวมกำไลที่แขนและที่ขาอีกด้วย เป็นกำไลวง (ก้านแข็ง) ทำด้วยทองคำหรือกาไหล่ทอง รูปพรรณคล้ายๆ กับพวงกุญแจของเราฉะนั้น"
      ยังมีส่วนที่ควรจัดเข้าเรื่องของการแต่งกายได้อย่างน่าสนใจอยู่อีกเรื่องหนึ่ง คือการขัดฟันให้ดำสนิทของคนไทย ซึ่งเป็นประเพณีที่นิยมกันมานานและผิดแพกไปจากความนิยมของชาวตะวันตกโดยสิ้นเชิง เพราะชาวตะวันตกนั้นนิยมรักษาฟันให้ขาวอยู่เสมอ ต่อไปนี้เป็นความเห็นของชาวตะวันตกหลายคนเกี่ยวกับการขัดฟันสีดำของคนไทย
      "ชาวสยามมีอคติเกี่ยวกับเรื่องการที่ชาวยุโรปทั้งหลายมีฟันขาว และตั้งแต่วัยเด็กเป็นต้นมา ชาวสยามจะขัดฟันจนเป็นสีดำสนิท โดยที่ไม่ให้เป็นอันตรายต่อเคลือบฟันด้านหน้าเลย ลักษณะนี้เหมือนกับชาวเกาะอินเดีย พูดอีกอย่างหนึ่งคือ คนไทยไม่ได้แสดงลักษณะใดที่จะเป็นการเปลี่ยนแปลงสิ่งที่มีมาตามธรรมชาติของร่างกายเลย
      สิ่งที่ผู้หญิงสยามไม่อาจทนดูพวกเราได้ก็คือ ตรงที่พวกเรามีฟันขาว และเป็นที่น่าอับอาย ที่มนุษย์เราจะมีฟันขาวเหมือนอย่างสัตว์เดียรัจฉาน ฉะนั้น พอหญิงชายมีอายุได้สัก ๑๔ – ๑๕ ปี ก็จะเริ่มทำให้ฟันดำและเป็นเงา"
      จากข้อความที่ตัดตอนมานี้ ก็จะสามารถมองเห็นได้ถึงประเพณีที่แตกต่างกันในระหว่างชาวตะวันออกและชาวตะวันตก มีข้อที่ควรสังเกตในเรื่องนี้ คือ ชาวตะวันตกมิได้มองว่าการขัดฟันให้ดำสนิทนี้เป็นสิ่งที่ไม่ดีหรือเสียหายดังเช่นทรรศนะและความคิดเห็นของพวกเขาที่มีต่อบุคลิกลักษณะด้านอื่นๆ ของคนไทย

-----------------------------------------

     ^๑aune : มาตราโบราณ สำหรับวัดผ้าของชาวฝรั่งเศส ตรงกับ ell ของอังกฤษ โอนหนึ่งยาว ๔๕ นิ้ว
     ^๒นิโคลาส์ แชรแวส เป็นชาวฝรั่งเศสผู้อยู่ในคณะทูตของเชอวาลิเอร์ เดอ โชมองต์ ราชทูตของพระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔ พระเจ้ากรุงฝรั่งเศส เข้ามาเจริญทางพระราชไมตรีในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช เมื่อปี พ.ศ. ๒๒๒๘ และพำนักอยู่ในประเทศไทยเป็นเวลาถึง ๔ ปี คือ ระหว่าง พ.ศ. ๒๒๒๘ ถึง พ.ศ. ๒๒๓๒ ในระหว่างเวลาเหล่านี้ เขาได้เขียนหนังสือเกี่ยวกับเมืองไทยในด้านต่างๆ ไว้อย่างละเอียดลออชื่อว่า "Histoire Naturelle et Politique du Royaume de Siam" ซึ่งทางกรมศิลปากรได้ให้นายสันต์ ท. โกมลบุตร แปลเป็นภาษาไทย โดยใช้ชื่อว่า "ประวัติศาสตร์ธรรมชาติและการเมืองแห่งราชอาณาจักรสยาม"
     ^๓โยส เชาเต็น เป็นผู้จัดการบริษัทการค้าฮอลันดา ประจำกรุงศรีอยุธยาในรัชกาลพระเจ้าปราสาททอง โยส เชาเต็น ได้เข้ามาประจำอยู่ในกรุงศรีอยุธยาในรัชกาลพระเจ้าทรงธรรมอีกครั้งหนึ่ง ในต้นรัชกาลพระเจ้าปราสาททองอีกครั้งหนึ่ง รวมเป็นเวลา ๙ ปีด้วยกัน คือ ตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๑๗๑ ถึง พ.ศ. ๒๑๗๙
     ^๔Ecu : มาตราเงินโบราณ เอกิวหนึ่งมีค่าเท่ากับ ๓ ปอนด์

-----------------------------------------

วริยา ศิวะศริยานนท์ และ ทวีวัฒน์ ปุณฑริกวิวัฒน์. บุคลิกภาพและลักษณะนิสัยของคนไทยในทรรศนะของชาวตะวันตก สมัยอยุธยา - พ.ศ. ๒๔๗๕. กรุงเทพฯ : ไทยวัฒนาพานิช,๒๕๒๓.

สถาบันอยุธยาศึกษา มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนครศรีอยุธยา ๙๖ ถนนปรีดี พนมยงค์ อ.พระนครศรีอยุธยา จ.พระนครศรีอยุธยา
โทรศัพท์ ๐๓๕-๒๔๔-๐๓๓ โทรสาร ๐๓๕-๒๔๑-๔๐๗ ผู้ดูแลเว็บไซต์ : ประภาพร ฉัฐประภา - พัฑร์ แตงพันธ์ และ อายุวัฒน์ ค้าผล