สถาบันอยุธยาศึกษา - สมเด็จพระนเรศวรและวัดภูเขาทอง

หน้าหลัก

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

สมเด็จพระนเรศวรและวัดภูเขาทอง

สาระน่ารู้

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

ประวัติศาสตร์อยุธยา

ศิลปวัฒนธรรม ประเพณี

ภูมิปัญญาท้องถิ่นอยุธยา

อยุธยากับนานาชาติ

สาระน่ารู้:สมเด็จพระนเรศวร

สาระน่ารู้ประวัติศาสตร์

สาระน่ารู้วัฒนธรรม ประเพณี
สมุดข่อย และคัมภีร์ใบลาน กรุสมบัติจากบรรพชน เครื่องทองไทยสมัยอยุธยา โขน ตำรับยาโบราณชาวกรุงเก่า ดนตรีไทยในวัฒนธรรมไทย

Last comments
No comment...

สมเด็จพระนเรศวรและวัดภูเขาทอง

     บริเวณทุ่งภูเขาทอง เป็นปูชนียสถานที่สำคัญที่สุดคือ “พระเจดีย์ภูเขาทอง” ในวัดภูเขาทอง พระเจดีย์องค์นี้สร้างบนฐานขนาดสูงใหญ่ประดุจภูเขาของกรุงศรีอยุธยา จึงมีความโดดเด่นอยู่กลางท้องทุ่งและมองเห็นได้แต่ไกล
     ศ.ดร.สันติ เล็กสุขุม อธิบายว่าเจดีย์องค์นี้น่าจะสร้างขึ้นในสมัยสมเด็จพระนเรศวร ส่วนฐานของเจดีย์เป็นรูปแบบมอญพม่า รองรับเจดีย์เพิ่มมุมที่มีรูปแบบสืบทอดมาจากเจดีย์ศรีสุริโยทัย แต่ต่างกันที่เจดีย์องค์นี้ไม่มีเจดีย์ยอดบนมุขทั้งสี่ด้าน ซึ่งอาจไม่มีการสร้างมาแต่แรกหรืออาจถูกรื้อออกไปเมื่อคราวบูรณะครั้งใหญ่ในสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศก็เป็นได้
     แกมเฟอร์บันทึกไว้ว่า เจดีย์องค์นี้สร้างขึ้นเพื่อระลึกถึงชัยชนะของกษัตริย์ไทยที่มีเหนือกษัตริย์พม่า บางท่านจึงอธิบายว่าการสร้างเจดีย์อยุธยาบนฐานแบบมอญพม่านี้ ก็คือสัญลักษณ์แห่งชัยชนะของสมเด็จพระนเรศวรมหาราชที่มีเหนือพม่า การประกาศชัยชนะด้วยวิธีนี้ พม่าเคยใช้มาก่อนเมื่อครั้งที่ชนะเมืองมอญ เข้าใจว่าสมเด็จพระนเรศวรที่ทรงเจริญพระชนม์ในพม่า น่าจะโปรดเกล้าฯ ให้นำวิธีนี้มาใช้เช่นกัน

พระนเรศวรในภาพยนต์เรื่องตำนานสมเด็จพระนเรศวรมหาราช

“พระนเรศวร” กษัตริย์ในอดุมคติของสยาม
      สมเด็จพระนเรศวร ทรงเป็นพระราชโอรสในสมเด็จพระมหาธรรมราชาและพระวิสุทธิ์กษัตริย์ พระราชสมภพเมื่อปี พ.ศ. ๒๐๙๘ ณ เมืองพิษณุโลก แต่ต้องไปประทับเป็นองค์ประกันที่หงสาวดีตั้งแต่ทรงพระเยาว์ เพราะสมเด็จพระมหาธรรมราชาทรงยอมอ่อนน้อมต่อพม่า
      จนเมื่อสมเด็จพระมหาธรรมราชาได้ครองกรุงศรีอยุธยาในฐานะเมืองประเทศราชของพม่า สมเด็จพระนเรศวรจึงเสด็จกลับมาครองเมืองพิษณุโลกดำรงตำแหน่ง “อุปราชฝ่ายหน้า” หรือ “พระเจ้าอยู่หัวฝ่ายหน้า” ซึ่งทรงมีบทบาทและอำนาจโดดเด่นเสมอพระเจ้าแผ่นดิน ทรงเลื่องลือในการศึกสงครามจนฝ่ายพม่าไม่วางใจ จึงวางแผนสังหารเสีย แต่ทว่าสมเด็จพระนเรศวรทรงล่วงรู้ก่อน จึงตัดสินพระทัยปลดแอกจากการเป็นประเทศราชของพม่า และสร้างความแข้มแข็งขยายอำนาจออกไปอย่างกว้างขวาง แม้เมื่อสวรรคตที่เมืองหางในรัฐฉานของพม่าเมื่อปี พ.ศ. ๒๑๔๘ ก็ทรงอยู่ในระหว่างเสด็จนำทัพไปตีเมืองอังวะ พระองค์จึงเป็นกษัตริย์ในอุดมคติของสยาม เพราะทรงเปี่ยมด้วยพระปรีชาและเป็นแบบอย่างของความกล้าหาญ

พระบรมราชานุสาวรีย์สมเด็จพระนเรศวรมหาราช

สร้างขึ้นระหว่างปี พ.ศ. ๒๕๓๘ - ๒๕๔๒ เพื่อเทิดพระเกียรติสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ณ บริเวณที่เคยรบกับพม่า โดยเลือกเหตุการณ์ตอนทรงม้าออกมาสังหาร “ลักไวทำมู” ทหารเอกของพระเจ้าหงสาวดี นอกจากนี้ยังสร้างเพื่อเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๙ เนื่องในวโรกาสฉลองสิริราชสมบัติครบ ๕๐ ปี และจัดพื้นที่รอบๆ เป็นแหล่งกักเก็บน้ำเพื่อการเกษตรและบรรเทาอุทกภัยตามแนวพระราชดำริด้วย
ผลการศึกษาทางวิศวกรรม พบว่าฐานด้านทิศตะวันตกมีโพรงที่อาจเกิดจากการลักลอบขุดหาสมบัติ มีผลให้เจดีย์ทรุดเอียงลงไปทางด้านนี้ประมาณ ๒ เมตร กรมศิลปากรจึงเพิ่มความแข็งแรงด้วยการเจาะรูเข้าไปในฐาน ทั้งแนวตั้ง แนวนอน และตะแคง จากนั้นอัดคอนกรีตเสริมเหล็ก เข้าไปยึดเชื่อมฐานให้มั่นคง

เครื่องราชูปโภคสำคัญ ๔ อย่าง สัญลักษณ์แห่งพระปรีชาสามารถ

พระแสงปืนข้ามแม่น้ำสะโตง

พระแสงปืนข้ามแม่น้ำสะโตง
ในปีที่ทรงประกาศอิสรภาพ สมเด็จพระนเรศวรฯ ทรงมีพระชนมายุได้ ๒๙ พรรษา หลังจากประกาศอิสรภาพแล้ว จากนั้นจึงยกกองทัพหลวงจากเมืองแครงไปตีเมืองหงสาวดี เมื่อข้ามแม่น้ำสะโตงไปจนใกล้ถึงเมืองหงสาวดี ทรงทราบว่าพระเจ้าหงสาวดีชนช้างรบชนะพระเจ้าอังวะ และกำลังยกกองทัพกลับคืนเมือง หงสาวดี สมเด็จพระนเรศวรฯ พิจารณาความได้เปรียบเสียเปรียบ แล้วจึงระงับการเข้าตีเมืองหงสาวดีไว้ก่อน ให้ทหารแยกย้ายกันช่วยบอกครอบครัวคนไทยที่พม่ากวาดต้อนมาแต่ก่อน ให้อพยพกลับเมืองไทยได้หมื่นเศษ พร้อมกับครอบครัวมอญอีกจำนวนหนึ่ง กำลังทั้งหมดเดินทางข้ามแม่น้ำสะโตง โดยกำลังของสมเด็จพระนเรศวรฯ ข้ามเป็นส่วนสุดท้าย พระมหาอุปราชาทรงทราบว่า สมเด็จพระนเรศวรฯกวาดต้อนครอบครัวไทยมอญถอยกลับมา จึงจัดกองทัพให้สุรกรรมมาเป็นทัพหน้า ติดตามกองทัพสมเด็จพระนเรศวรฯ มาทันถึงฝั่งแม่น้ำสะโตง ตรงข้ามกันกับทัพสมเด็จพระนเรศวรฯ ซึ่งนำทหารข้ามน้ำมาหมดแล้ว แม่น้ำสะโตงช่วงนี้กว้างมาก มีบันทึกว่ากว้าง ๔๐๐ เมตร กระสุนปืนที่ทหารไทย กับทหารพม่ายิงใส่กันนั้นไม่ถึงฝั่งทั้งสอง ฝ่ายสมเด็จพระนเรศวรฯทรงยิงพระแสงปืนนกสับกระบอกหนึ่งยาว ๙ คืบ (๒.๓๐ เมตร) ถูกสุรกรรมานายทัพของพม่าตายอยู่บนคอช้าง พวกรี้พลเห็นเช่นนั้นก็พากันครั่นคร้าม พระมหาอุปราชานำทัพ
ตามหลังมาเห็นว่าจะติดตามสมเด็จพระนเศวรฯไปก็คงไม่ทันเป็นแน่แท้ จึงเลิกทัพกลับเมืองหงสาวดี พระแสงปืน ซึ่งทรงยิงถูกสุรกรรมมาตายนี้ สมเด็จพระนเรศวรทรงพระราชทานนามพระแสงปืนนั้นว่า \"พระแสงปืนต้นข้ามแม่น้ำสะโตง\"
ในปี พ.ศ. ๒๑๓๓ มีนามเรียกต่อ ๆ มาว่า \"พระแสงปืนข้ามแม่น้ำสะโตง\" นับเป็นพระแสงอัษฎาวุธอันเป็นเครื่องราชูปโภคสำหรับแผ่นดิน ซึ่งเก็บอยู่ในพระบรมมหาราชวังตราบจนทุกวันนี้

พระแสงดาบคาบค่าย

พระแสงดาบคาบค่าย
ปี พศ.๒๑๒๙ สมเด็จพระนเรศวรทรงสร้างวีรกรรมอย่างชายชาติทหารที่มีความกล้าหาญ เหนือฝ่ายพม่าหลายครั้ง เนื่องด้วยทางพระเจ้าหงสาวดีนันทบุเรงยังไม่เข็ดหลาบในความพ่ายแพ้ จึงประชุมกองทัพจำนวนสองแสนห้าหมื่นคนยกทัพมาตีกรุงศรีอยุธยา ในช่วงต้นเดือนยี่ ข้าวในนายังเกี่ยวไม่เสร็จ สมเด็จพระนเรศวรจึงรับสั่งให้เจ้าพระยากำแพงเพชร ยกทัพออกไปป้องกันชาวนาที่กำลังเกี่ยวข้าว พอทัพพม่าของพระมหาอุปราชยก ทัพมาถึงก็ให้ทัพม้าเข้าตีจนทัพเจ้าพระยากำแพงเพชรแตกพ่ายหนีเข้าเมือง สมเด็จพระนเรศวรทรงพิโรธอย่างมาก เพราะไทยไม่เคยแตกพ่ายแพ้ต่อข้าศึก อาจทำให้ทหารขวัญเสีย พระองค์และสมเด็จเอกาทศรถทรงเสด็จลงเรือพระที่นั่งออกไปรบทันที (สมเด็จพระเอกาทศรถทรงถูกกระสุนปืนแต่ไม่เป็นอะไร เพียงแค่ฉลองพระองค์ขาดเท่านั้น) ผลปรากฏว่าทรงยึดค่ายคืนมาได้ สมเด็จพระนเรศวรทรงรับสั่งประหารชีวิตเจ้าพระยากำแพงเพชร แต่โชคดีที่พระบิดาสมเด็จพระมหาธรรมราชาทรงขอชีวิตเอาไว้ การศึกครั้งนี้พม่าหมายหมั้นจะตีกรุงศรีอยุธยาให้ได้ แต่ด้วยความแข็งแกร่งของทหารไทยจึงรักษาที่มั่นเอาไว้ได้เสมอ วีรกรรมของสมเด็จพระนเรศวรในการศึกมีดังนี้ ทรงเสด็จออกปล้นค่ายพม่าซึ่งเป็นทัพหน้าของหงสาวดี ข้าศึกแตกพ่ายถอยหนี พระองค์จึงไล่ตีมาจนถึงค่ายหลวงของพระเจ้าหงสาวดี ทรงเสด็จลงจากม้าคาบพระแสงดาบแล้วนำทหารปีนบันไดขึ้นกำแพงข้าศึก แต่ถูกพม่าใช้หอกแทงตกลงมาข้างล่างหลายครั้ง จึงทรงเสด็จกลับพระนคร พระแสงดาบนี้มีนามว่า “ พระแสงดาบคาบค่าย ” ในพงศาวดารกล่าวว่า พระเจ้าหงสาวดีทรงทราบการกระทำอันห้าวหาญของสมเด็จพระนเรศวร จึงทรงตรัสว่าถ้าพระนเรศวรออกมาอีกจะต้องจับพระองค์ ให้ได้ถึงแม้ว่าจะใช้ทหารมากมายเพียงใด จึงวางแผนให้ลักไวทำมูนำทหารจำนวนหนึ่งหมื่นคนไปดักจับ แน่นอนสมเด็จพระนเรศวรทรงออกไปปล้นค่ายหลวงพม่าอีก พม่าจึงใช้ทหารจำนวนน้อยเข้าล่อให้พระองค์ไล่ตี เข้ามาจนถึงบริเวณที่ ลักไวทำมูซุ่มรออยู่ ลักไวทำมูจะเข้ามาจับพระองค์ สมเด็จพระนเรศวรจึงใช้พระแสงทวนแทงลักไวทำมูตายทันที แต่พระองค์ยังถูกล้อมอยู่และสู้กับทหารพม่า จำนวนมากนานร่วมชั่วโมง จนทัพไทยตามมาทันจึงเสด็จกลับพระนครได้ สุดท้ายกองทัพหงสาวดีบอบช้ำจากการสู้รบกับไทยอย่างมาก จึงถอยทัพกลับไปเช่นเดิม นี่เป็นสิ่งที่แสดงให้เห็นถึงพระบารมีและทรงพระปรีชายิ่ง ทางด้านการรบของสมเด็จพระนเรศวร

พระแสงแสนพลพ่าย

พระแสงแสนพลพ่าย และ พระมาลาเบี่ยง
ครั้นถึงวันจันทร์ เดือนยี่ แรม 2 ค่ำ ปีมะโรง พ.ศ. 2135 สองวีรกษัตริย์ไทย คือ สมเด็จพระนเรศวร และสมเด็จพระเอกาทศรถได้เข้าตีกองทัพหน้าของพม่าที่ยกมาครั้งใหม่แตกหนีอลหม่าน ขณะนั้นเองช้างพระที่นั่งของสมเด็จพระนเรศวรชื่อ เจ้าพระยาไชยานุภาพ กับช้างของสมเด็จพระเอกาทศรถชื่อ เจ้าพระยาปราบไตรจักร ซึ่งเป็นช้างตกมันทั้งคู่ ได้ไล่ตามพวกข้าศึกไปอย่างเมามันทำให้กองกำลังทหารไทยตามไม่ทัน สองวีรกษัตริย์ไทยเข้าไปอยู่กลางวงล้อมของเหล่าข้าศึก มีแต่จตุรงคบาทและพวกทหารรักษาพระองค์เท่านั้นที่ติดตามไปทัน เมื่อพระนเรศวรทอดพระเนตรเห็นพระมหาอุปราชาทรงพระคชธารอยู่ในร่มไม้กับเหล่าท้าวพระยา จึงทราบว่าได้ถลำเข้ามาจนถึงกลางกองทัพของปัจจามิตรแล้ว แต่พระองค์ทรงมีสติมั่นไม่หวั่นไหวจึงไสช้างเข้าไปใกล้แล้วตรัสไปโดยฐานคุ้นเคยกันมาก่อนทั้งในวัยเยาว์และวัยเติบใหญ่ว่า "เจ้าพี่จะยืนช้างอยู่ในร่มไม้ทำไม ขอเชิญเสด็จมาทำยุทธหัตถีกันให้เป็นเกียรติยศเถิด กษัตริย์ภายหน้าที่จะชนช้างอย่างเราจะไม่มีอีกแล้ว" ด้วยความมีขัตติยมานะ พระมหาอุปราชาจึงไสช้าง พลายพัธกอ ออกมาชนกับเจ้าพระยาไชยานุภาพซึ่งกำลังตกมัน เมื่อเห็นข้าศึกตรงออกมาท้าทายก็โถมแทงทันทีไม่ยับยั้ง เลยพลาดท่าทำให้พลายพัธกอได้ล่างแบกรุนเอาเจ้าพระยาไชยานุภาพเบนจะขวางตัว พระมหาอุปราชาได้ทีฟันด้วยพระแสงของ้าว สมเด็จพระนเรศวรเบี่ยงพระองค์หลบทันเลยถูกแต่พระมาลาหนังขาดวิ่นไป

พระมาลาเบี่ยง

พอดีกับเจ้าพระยานุภาพสะบัดหลุดแล้วกลับได้ล่างแบกรุนพลายพัธกอหันเบนไปบ้าง สมเด็จพระนเรศวรจึงจ้วงฟันด้วยพระ แสงของ้าวถูกพระมหาอุปราชาที่อังสะขวา (ไหล่ขวา) ขาดสะพายลงมา ซบสิ้นพระชนม์อยู่กับคอช้าง
ส่วนสมเด็จพระเอกาทศรถได้ชนช้างกับเจ้าเมืองจาปาโรขาดสะพายแล่งตายคาคอช้างเช่นกัน พวดท้าวพระยาเมืองหงสาวดี เห็นเจ้านายเสียทีต่างก็กรูกันเข้ามาช่วย ใช้ปืนระดมยิงถูกสมเด็จพระนเรศวรที่พระหัตถ์ถึงบาดเจ็บ พอดีขณะนั้นกองทัพหลวงของไทยตามมาทัน จึงเข้ารบพุ่งแก้เอาจนจอมทัพไทยออกมาได้ ฝ่ายกรุงหงสาวดีก็เลิกทัพกลับไป
พระแสงของ้าวที่สมเด็จพระนเรศวรทรงพระประหารพระมหาอุปราชาครั้งนั้น ได้นามต่อมาว่า "พระแสงแสนพลพ่าย" และพระมาลาที่ถูกฟันปรากฏนามว่า "พระมาลาเบี่ยง" นับเป็นเครื่องมงคลราชูปโภคมาจนบัดนี้ ส่วนช้างศึกที่ชนะก็ได้รับพระราชทานชื่อว่า "เจ้าพระยาปราบหงสาวดี"
............................................

ธวัชชัย องค์วุฒิเวทย์, วิไลรัตน์ ยังรอต. คู่มือเรียนรู้: กรุงศรีอยุธยา. กรุงเทพฯ : อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด, ๒๕๔๖.
http://www.rungsimun.com
http://www.aksorn.com

สถาบันอยุธยาศึกษา มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนครศรีอยุธยา ๙๖ ถนนปรีดี พนมยงค์ อ.พระนครศรีอยุธยา จ.พระนครศรีอยุธยา
โทรศัพท์ ๐๓๕-๒๔๔-๐๓๓ โทรสาร ๐๓๕-๒๔๑-๔๐๗ ผู้ดูแลเว็บไซต์ : ประภาพร ฉัฐประภา - พัฑร์ แตงพันธ์ และ อายุวัฒน์ ค้าผล