สถาบันอยุธยาศึกษา - ชาวจีนในสมัยกรุงศรีอยุธยา

หน้าหลัก

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

ชาวจีนในสมัยกรุงศรีอยุธยา

สาระน่ารู้

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

ประวัติศาสตร์อยุธยา

ศิลปวัฒนธรรม ประเพณี

ภูมิปัญญาท้องถิ่นอยุธยา

อยุธยากับนานาชาติ

สาระน่ารู้:สมเด็จพระนเรศวร

สาระน่ารู้ประวัติศาสตร์

สาระน่ารู้วัฒนธรรม ประเพณี
สมุดข่อย และคัมภีร์ใบลาน กรุสมบัติจากบรรพชน เครื่องทองไทยสมัยอยุธยา โขน ตำรับยาโบราณชาวกรุงเก่า ดนตรีไทยในวัฒนธรรมไทย

Last comments
No comment...

ชาวจีนในสมัยกรุงศรีอยุธยา

ศาลเจ้าแม่สร้อยดอกหมาก

     เนื่องในโอกาสฉลองเทศกาลตรุษจีน ประจำปี 2550 ซึ่งมีท่านผู้เยี่ยมชมเว็บไซต์ ท่านหนึ่งได้แนะนำ ให้นำเสนอเรื่องราวเกี่ยวกับคนจีนในอยุธยา ดังนั้น ทางคอลัมน์สาระน่ารู้อยุธยาศึกษาจึงได้จัดรวบรวมสาระเกี่ยวกับชุมชนชาวจีนในสมัยกรุงศรีอยุธยา ให้ทุกท่านได้ทราบ

ชุมชนชาวจีนในสมัยกรุงศรีอยุธยา
     ชาวจีน เป็นกลุ่มคนที่มีบทบาทสำคัญทางการค้าตลอดสมัยของอยุธยา ทั้งการค้าภายในอาณาจักร และการค้าทางเรือสำเภาระหว่างอยุธยากับจีนและชาติต่างๆ
     หลักฐานการส่งคณะทูตไปเมืองจีนของแคว้นในที่ราบภาคกลางช่วงประมาณ 70 ปีก่อนกำเนิดอยุธยานั้น นอกจากจะแสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์ในเชิงการทูตและการค้ากับจีนแล้ว ยังหมายถึงว่าเรือสำเภาจากจีนก็คงเดินทางมาค้าขายยังดินแดนแถบนี้ด้วย ซึ่งก่อให้เกิดการตั้งชุมชนชาวจีนขึ้น...
     ชาวจีนที่เข้ามาในสมัยอยุธยา โดยส่วนใหญ่เป็นจีนฮกเกี้ยน ซึ่งจีนกลุ่มนี้จะอยู่ในพระนครและหัวเมืองภาคใต้เป็นสำคัญ เป็นจีนที่มีบทบาทในราชสำนักและการค้า ส่วนชาวจีนแต้จิ๋ว มีจำนวนน้อยกว่า มีอยู่ทั้งในพระนครและหัวเมืองด้านตะวันออกโดยเฉพาะที่จันทบุรี ชาวจีนแต้จิ๋วจะมีจำนวนมากขึ้นและมีบทบาทมากขึ้นในราชสำนักและการค้าในสมัยกรุงธนบุรีและรัตนโกสินทร์ นอกจากนี้ยังมีจีนแคะ และจีนไหหลำด้วย ความแตกต่างของจีนเหล่านี้คือมาจากต่างมณฑลกัน และมีสำเนียงภาษาแตกต่างกันออกไป

เรือสำเภาจีน

     ในช่วงที่ฝรั่งเริ่มเข้ามาค้าขายในดินแดนอยุธยา ฝรั่งก็พบว่า เมืองทุกเมืองที่ตนไปก็มีชาวจีนทำการค้าอยู่แล้วจำนวนมาก เช่น เมืองปากน้ำโพ (นครสวรรค์) บางปลาสร้อย (ชลบุรี) แปดริ้ว (ฉะเชิงเทรา) ท่าจีน (สมุทรสาคร) บ้านดอน (สุราษฎร์ธานี) นครศรีธรรมราช สงขลา ปัตตานี ภูเก็ต เป็นต้น
     ชาวจีนเป็นกลุ่มคนพิเศษในสังคมอยุธยาที่ไม่ต้องสังกัดระบบไพร่ ซึ่งระบบการปกครองของอยุธยาต้องการให้ชาวจีนเป็นเสมือนตัวกลางทางการค้าภายในดินแดน ดังนั้นพ่อค้าชาวจีนจึงได้รับสิทธิพิเศษและการคุ้มครองอย่างมากยิ่ง หลวงโชฎึกราชเศรษฐี ศักดินา 1,400 เป็นผู้ควบคุมดูแลชุมชนชาวจีน เป็นเจ้ากรมท่าซ้าย
      ความมั่นคั่งของราชสำนักอยุธยามาจากการค้าในระบบบรรณาการ หรือการค้าที่ไปพร้อมกับการทูตที่จิ้มก้องจักรพรรดิจีนเป็นสำคัญ ราชสำนักอยุธยาใช้ประโยชน์จากความสามารถในการแล่นเรือสำเภาของชาวจีน โดยเรือสำเภาหลวงนั้น ผู้ที่ประจำตำแหน่งต่างๆ รวมทั้งลูกเรือนั้น ล้วนเป็นชาวจีน และมีศักดินาเป็นขุนนางระดับล่างด้วย เช่น จุ่นจู๊ (นายสำเภา) ศักดินา 400 ต้นหน, (ผู้ดูทาง) ศักดินา 200 ล้าต้า, (ผู้ดูแลบัญชีใหญ่) ศักดินา 100 ไต้กง, (นายท้าย) ศักดินา 80 อาปั๋น, (กระโดงกลาง) ศักดินา 50 เอียวก๋ง, (บูชาพระ) ศักดินา 30 เท่าเต้ง, (ว่าสมอ) ศักดินา 30
      สินค้าที่ส่งไปขายยังเมืองจีนนั้นส่วนใหญ่เป็นสินค้าของป่า เช่น ไม้ฝาง ไม้กฤษณา งาช้าง ครั่ง นอแรด ชัน รง ไม้จันทน์ สินค้าแร่ธาตุ เช่น ตะกั่ว ดีบุก เหล็ก อาหารและผลิตผลทางการเกษตร เช่น เกลือ กะปิ ปลาแห้ง ปลาเค็ม น้ำตาล พริกไทย หมาก คราม สินค้าหัตถกรรม เช่น หมอน ที่นอน สมอเรือ ฯลฯ
      ในสมัยอยุธยาตอนปลาย ข้าวเป็นสินค้าสำคัญที่ส่งไปเมืองจีน ส่งไปไม่น้อยกว่าปีละ 65,000 หาบ มีบางปีส่งไปขายถึง 1 ล้าน 5 แสนหาบ เนื่องจากปัญหาทุพภิกขภัยในเมืองจีน จักรพรรดิจีนทรงส่งเสริมให้พ่อค้านำข้าวเข้ามาขายให้มากๆ โดยสร้างแรงจูงใจด้วยการลดหย่อนภาษีสินค้าอื่นๆ ที่มาพร้อมข้าว และแต่งตั้งให้พ่อค้าที่นำข้าวมาขายได้มีฐานะเป็นขุนนางจีน
     ส่วนสินค้าที่นำเข้าจากจีนนั้น ส่วนใหญ่เป็นสินค้าของคนชั้นสูงและเป็นประเภทฟุ่มเฟือย เช่น ผ้าไหม ผ้าแพร อย่างดีประเภทต่างๆ ภาชนะเครื่องเคลือบ และทองแดง เป็นต้น
      ชุมชนจีนในอยุธยาที่สำคัญ อยู่ในพื้นที่ด้านตะวันออกทั้งในและนอกเกาะพระนคร ทั้งสองฝั่งแม่น้ำป่าสัก ซึ่งแม่น้ำช่วงวัดพนัญเชิงจนถึงปากคลองข้าวสารและปากคลองสวนพลูนั้น เป็นที่จอดเรือสำเภาและเรือกำปั่น ดังนั้นเขตย่านนี้จึงเป็นย่านผลิตสินค้าและย่านการค้าของชาวจีน

หม้อน้ำพร้อมฝาหรือไหทรงเหลี่ยมลายคราม พบที่กรุวัดมหาธาตุ จ.อยุธยา

      ในฝั่งพระนคร ย่านถนนและตลาดจำนวนมากนั้น ชาวจีนเป็นพ่อค้าที่สำคัญ ตลาดที่สามารถระบุได้อย่างแน่ชัดว่าเป็นชุมชนชาวจีน เช่น ตลาดขนมจีน เป็นตลาดขายขนมประเภทต่างๆ และขายของชำ ตลาดวัดน้อยประตูจีน ขายเครื่องทองเหลืองเคลือบปรอท ตลาดใหญ่ท้ายพระนครที่อยู่ในย่านในไก่ เป็นถนนยาวจากเชิงสะพานประตูจีนไปถึงเชิงสะพานประตูในไก่นั้น มีตึกร้านจีน 2 ฝากฝั่งของถนนหลวงที่ชาวจีนและไทยขายของ เช่น เครื่องทองเหลืองทองขาว เครื่องกระเบื้อง ถ้วยโถชาม ผ้าแพร เครื่องมือเหล็ก อาหารและผลไม้ สินค้าเหล่านี้ต่างมาจากเมืองจีน รวมทั้งเป็นตลาดสดเช้าเย็นที่ขายเนื้อหมูเป็ดไก่ ปลาทะเล ปลาน้ำจืด ถนนสายนี้ฝรั่ง เรียกว่า ถนนจีน ส่วนถนนย่านชีกุน มีร้านขายดอกไม้เพลิง ขายเหล้า ขายกระแช่
      ตรงหัวมุมพระนครด้านตะวันออกเฉียงใต้ ใกล้วัดสุวรรณดาราราม ที่เรียกว่าตำบลหัวสาระภา ซึ่งฝั่งตรงข้ามแม่น้ำป่าสักเป็นปากคลองข้าวสารปากคลองสวนพลู เป็นย่านขายขนมประเภทต่างๆ และเป็นย่านที่ชาวจีนทำและขายโต๊ะ เก้าอี้ เตียง รวมทั้งทำถังที่ใช้แทนนางเลิ้งหรือตุ่มดินเผา ขายเครื่องเหล็กประเภทต่างๆ
      ส่วนนอกเกาะพระนคร โดยรอบนั้น ที่บ้านเขาหลวงมีโรงต้มเหล้าขาย แถบใกล้ภูเขาทองมีโรงต้มเหล้าและเลี้ยงหมูขาย ตลาดวัดท่าราบหน้าบ้านเจ้าสัวซี เป็นตลาดที่มีตึกแถว 2 ชั้น ยาว 16 ห้อง ขายสินค้าประเภท เหล็ก รองเท้า ลาดบ้านจีนปากคลองขุนละครไชย ซึ่งเป็นตลาดใหญ่มีตึกร้านจีนจำนวนมาก ที่ท้ายตลาดมีศาลเจ้า 1 แห่ง และมีโรงหญิงโสเภณีที่รับจ้างกระทำชำเราแก่บุรุษอยู่ 4 โรง ส่วนตลาดปากคลองวัดเดิม ซึ่งเป็นตลาดเอกนอกพระนครด้านตะวันออกมีศาลเจ้าปูนเถ้ากง
      ในช่วงสงครามเสียกรุงศรีอยุธยา ครั้งที่ 2 นั้น ค่ายชาวจีนเป็นกองกำลังขนาดใหญ่และเข้มแข็งมาก มีกำลังประมาณ 3,000 คน มีทั้งจีนบ้านนายก่ายและจีนคลองสวนพลู เป็นกองกำลังดูแลพื้นที่ด้านตอนใต้นอกเกาะพระนครเป็นกองกำลังที่ช่วยคุ้มครองชุมชนคริสต์ต่างๆ ทั้งบ้านฝรั่งเศส บ้านโปรตุเกส โดยใช้บ้านฮอลันดาและวัดพนัญเชิงเป็นที่ตั้งค่ายของชาวจีน ส่วนพระเจ้าตากคุมกองกำลังที่ค่ายวัดพิชัย
      เชื่อกันว่ามีประชากรจีนในสยามตอนปลายอยุธยา จำนวนประมาณ 1 หมื่นคน ซึ่งส่วนใหญ่เป็นชาย

กระปุกลายคราม เขียนลายช่อดอกไม้ ศิลปะจีนราชวงศ์หมิง ราวพุทธศตวรรษที่ 21-22

วัดพนัญเชิง (วัดไทยผสมผสานวัดจีน ซึ่งเป็นย่านชุมชนชาวจีนมาแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา)

พระพุทธไตรรัตนายก,ซำเปากง,หลวงพ่อโต

      วัดพนัญเชิงตั้งอยู่ริมน้ำตรงจุดบรรจบกันระหว่างแม่น้ำเจ้าพระยาและแม่น้ำป่าสัก
      พงศาวดารเหนือกล่าวว่า วัดแห่งนี้สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 1587 และในพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขากล่าวว่า พ.ศ. 1867 ได้มีการสร้าง “พระเจ้าพแนงเชิง” ขึ้น ซึ่งต่อมาเรียกว่า “พระพนัญเชิง” หรือที่ปัจจุบันมักเรียกกันว่า “หลวงพ่อโต”
      พระพุทธรูปปูนปั้นสูง 19 เมตรองค์นี้ ผ่านการบูรณะมาแล้วหลายครั้ง ครั้งสำคัญคือ ปี พ.ศ. 2471 เมื่อพระพักตร์บางส่วนพังทลายลง สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานรืศรานุวัดติวงศ์ อุปนายกราชบัณฑิตยสภา จึงโปรดให้ศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี ดำเนินการซ่อมพระพักตร์เสียใหม่ เปลี่ยนอุณาโลมจากเดิมที่เป็นทองแดงมาเป็นทองคำหนักถึง 54 บาท

     “ซำเปากง” ศูนย์รวมศรัทธาของชาวจีน

เจิ้งเหอ

      คนจีนเรียกพระพนัญเชิงว่า “ซำเปากง” ซึ่งหมายถึง ขันทีนามว่า “เจิ้งเหอ” ท่านเป็นแม่ทัพเรือผู้เกรียงไกรในสมัยราชวงศ์หมิง เมื่อสิ้นชีวิตลงได้รับการยกย่องให้เป็นเทพตามธรรมเนียมจีน และมีการเล่าขานสืบต่อมาจนเป็นตำนาน
      เชื่อกันว่า “เจิ้งเหอ” เคยเดินทางมายังกรุงศรีอยุธยาและอาจเคยมีส่วนร่วมในการปฏิสังขรณ์พระพนัญเชิง ซึ่งเป็นพระพุทธรูปที่ตั้งอยู่ในย่านที่พักอาศัยของชาวจีน ทำให้ได้ชื่อว่าพระซำเปากง ดังนั้นเมื่อไหว้พระพนัญเชิง จึงเสมือนเคารพ “เจิ้งเหอ” ไปพร้อมกันด้วย ดังที่เอกสารโบราณของจีนระบุไว้ว่า วัดพนัญเชิงเป็นที่กราบไหว้ระลึกถึง “เจิ้งเหอ”
      ทุกวันนี้ในเทศกาลตรุษจีน ชาวจีนยังนิยมเดินทางมากราบไหว้ซำเปากงอยู่เสมอ

      หลวงพ่อโตบอก “ลางร้าย”
     เรื่องอภินิหารของหลวงพ่อโต เล่าลือกันมานานแล้วว่าท่านมักจะบอกเหตุร้ายที่กำลังจะเกิดขึ้น ด้วยการแสดงสัญลักษณ์บางอย่างให้ผู้คนได้พบเห็น เช่น ในคำให้การขุนหลวงหาวัด เล่าว่าก่อนที่กรุงจะแตก หลวงพ่อได้ “ร่ำไห้” มีน้ำตาไหลออกมา แม้ในนิราศวัดเจ้าฟ้า ของสุนทรภู่ที่แต่งขึ้นภายหลังก็ยังกล่าวถึงเรื่องนี้ไว้ว่า
           “...บิดาพร่ำร่ำเล่าให้เข้าใจ
           ว่าพระใหญ่อย่างเยี่ยงที่เสี่ยงทาย
           ถ้าบ้านเมืองเคืองเข็ญจะเป็นเหตุ
           ก็อาเพศพังหลุดทรุดสลาย
           แม้พาราผาสุกสนุกสบาย
           พระพักตร์พรายเพราพริ้มดูอิ่มองค์...”
      และน่าแปลกที่หลังจากพระพักตร์ของหลวงพ่อถล่มลงมาในปี พ.ศ. 2471 ไม่กี่ปีต่อมาก็เกิดการเปลี่ยนแปลงการปกครอง

      ศาลเจ้าแม่สร้อยดอกหมาก

ศาลเจ้าแม่สร้อยดอกหมาก

      ด้านข้างวิหารหลวงพ่อโต มีศาลเจ้าจีนเรียกว่า “ตึกเจ้าแม่สร้อยดอกหมาก” การตั้งศาลเจ้าแห่งนี้ เกี่ยวข้องกับตำนานเรื่อง “พระนางสร้อยดอกหมาก” ซึ่งเล่าไว้ในพงศาวดารเหนือว่า
      พระเจ้ากรุงจีนมีบุตรบุญธรรมชื่อ พระนางสร้อยดอกหมาก พระองค์โปรดเกล้าฯ ให้อภิเษกกับพระเจ้าสายน้ำผึ้งผู้ครองกรุงอโยธยา หลังจากพิธีอภิเษก พระเจ้าสายน้ำผึ้งก็เสด็จกลับมาเตรียมต้อนรับพระนางที่พระนครก่อน และไม่ได้มารับพระนางขึ้นจากเรือด้วยพระองค์เอง กลายเป็นเหตุให้พระนางน้อยพระทัยไม่ยอมขึ้นจากเรือ ขุนนางต้องกลับไปทูลให้ทรงทราบ พระองค์ทรงเสด็จมาเชิญพระนางด้วยตนเอง และสัพยอกว่าหากไม่ไปก็จงอยู่ที่นี่ต่อไป พระนางจึงเสียพระทัยกลั้นใจจนสิ้นพระชนม์ ณ ที่นั้น พระเจ้าสายน้ำผึ้ง จึงโปรดเกล้าฯ ให้อัญเชิญพระศพขึ้นมาพระราชทานเพลิงบนบก และสถาปนาบริเวณนั้นเป็นวัดพนัญเชิง
      ตำนานเรื่องนี้สะท้อนให้เห็นถึงเค้าเงื่อนที่แสดงความสัมพันธ์ระหว่างกรุงอโยธยากับกรุงจีนได้เป็นอย่างดี

........................................................

ที่มา : ธวัชชัย องค์วุฒิเวทย์, วิไลรัตน์ ยังรอต. คู่มือเรียนรู้: กรุงศรีอยุธยา. กรุงเทพฯ : อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด, ๒๕๔๖.

       : ชาญวิทย์ เกษตรศิริ. Discovering Ayutthaya.กรุงเทพฯ:vachirintsarn partnership limited, ๒๕๔๗.

สถาบันอยุธยาศึกษา มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนครศรีอยุธยา ๙๖ ถนนปรีดี พนมยงค์ อ.พระนครศรีอยุธยา จ.พระนครศรีอยุธยา
โทรศัพท์ ๐๓๕-๒๔๔-๐๓๓ โทรสาร ๐๓๕-๒๔๑-๔๐๗ ผู้ดูแลเว็บไซต์ : ประภาพร ฉัฐประภา - พัฑร์ แตงพันธ์ และ อายุวัฒน์ ค้าผล